Fosfataza kwaśna sterczowa

Fosfataza kwaśna sterczowa to enzym rozkładający estry kwasu fosforowego, który działa w środowisku kwaśnym. Najwięcej wytwarza go prostata, z której przechodzi głównie do nasienia, a do krwi trafiają niewielkie ilości. Fosfatazę kwaśną wytwarzają również inne tkanki, m.in. tkanka kostna, erytrocyty i trombocyty, dlatego badanie sterczowe dotyczy wyłącznie frakcji pochodzącej z gruczołu krokowego. Skrót PAP bywa mylony z cytologią szyjki macicy, więc przy rejestracji lepiej podać pełną nazwę.

PAP była jednym z pierwszych markerów raka prostaty, ale po wprowadzeniu PSA straciła znaczenie we wczesnej diagnostyce. Gdy rak jest ograniczony do gruczołu, aktywność PAP zwykle nie rośnie, więc oznaczenie nie służy do badań przesiewowych. Obecnie bywa zlecane przez urologa lub onkologa w szczególnych sytuacjach, np. przy ocenie zaawansowania nowotworu, podejrzeniu przerzutów do kości albo w kontroli odpowiedzi na leczenie.

Wzrost aktywności PAP najczęściej wiąże się z rakiem prostaty, który przekroczył granice gruczołu lub dał przerzuty, zwłaszcza do kości. Podwyższenie obserwuje się też w łagodnym rozroście prostaty, w jej zapaleniu i zawale, a także po mechanicznym podrażnieniu gruczołu, np. po badaniu przez odbytnicę, masażu, cewnikowaniu, biopsji lub zabiegu operacyjnym. Wynik może zawyżyć hemoliza, ponieważ rozpadające się krwinki uwalniają własną fosfatazę kwaśną.

Wynik PAP porównuje się z przedziałem podanym na wydruku, zestawiając go z PSA, badaniem urologicznym oraz obrazowaniem. Podwyższona wartość nie przesądza o nowotworze, a wartość w przedziale referencyjnym go nie wyklucza. W trakcie i po leczeniu raka prostaty istotny jest kierunek zmian w kolejnych pomiarach. Badanie wykonuje się różnymi metodami, enzymatycznymi lub immunochemicznymi, a wartości uzyskanych różnymi technikami nie zestawia się ze sobą wprost.

Krew do oznaczenia PAP pobiera się przed planowanymi zabiegami diagnostycznymi lub inwazyjnymi w obrębie prostaty. Jeśli taki zabieg już się odbył, z badaniem czeka się 6 tygodni od jego wykonania.

• PSA całkowity – podstawowy marker stosowany w ocenie prostaty,
• Panel PSA z fPSA – PSA całkowity i wolny wraz z ich stosunkiem,
• Fosfataza kwaśna – całkowita aktywność enzymu ze wszystkich tkanek,
• Fosfataza zasadowa – izoenzym kostny – ocena przebudowy kości, m.in. przy przerzutach.