Fosfataza kwaśna

Fosfatazę kwaśną wytwarza kilka rodzajów komórek. Największe znaczenie mają dwie frakcje: sterczowa, uwalniana przez nabłonek gruczołu krokowego (PAP), oraz kostna, pochodząca z osteoklastów, czyli komórek rozkładających tkankę kostną. Mniejsze ilości enzymu znajdują się w trzustce, jelitach, nerkach, a także w krwinkach czerwonych i płytkach krwi. Frakcja kostna jest oporna na działanie winianu, co pozwala ją odróżnić w badaniach laboratoryjnych i traktować jako wskaźnik resorpcji kości.

Po fosfatazę kwaśną sięga się dziś głównie jako po badanie uzupełniające. W chorobach prostaty podstawowym markerem pozostaje PSA, a ACP może uzupełnić ocenę, gdy lekarz chce dodatkowo przyjrzeć się aktywności frakcji sterczowej. W chorobach kości oznaczenie bywa zestawiane z innymi wskaźnikami rozkładu tkanki kostnej, na przykład przy podejrzeniu przerzutów, choroby Pageta lub nadczynności przytarczyc. Do sprawdzenia samej frakcji z gruczołu krokowego służy odrębne badanie, fosfataza kwaśna sterczowa.

Wzrost całkowitej fosfatazy kwaśnej bywa związany z kilkoma grupami przyczyn:

• w obrębie prostaty są to rak gruczołu krokowego, jego łagodny rozrost i stan zapalny, a także masaż lub ucisk prostaty, cewnikowanie i zatrzymanie moczu,
• w obrębie kości są to przerzuty nowotworowe do kośćca, choroba Pageta, osteoporoza i nadczynność przytarczyc,
• wśród innych przyczyn wymienia się rozpad krwinek czerwonych i płytek oraz białaczkę szpikową.

Gdy rośnie wyłącznie frakcja kostna, a sterczowa pozostaje niska, przyczyny szuka się raczej w układzie kostnym. U dzieci w okresie szybkiego wzrostu aktywność ACP jest wyższa niż u dorosłych i stanowi zjawisko fizjologiczne.

Fosfataza kwaśna jest enzymem nietrwałym. W surowicy pozostawionej w temperaturze pokojowej jej aktywność może wyraźnie spaść już po krótkim czasie, dlatego próbkę trzeba szybko oddzielić od krwinek i odpowiednio zabezpieczyć. Wynik zawyża z kolei hemoliza, bo krwinki czerwone zawierają ten enzym. Na interpretację wpływa również niedawny zabieg lub badanie, podczas którego uciskano prostatę.

Ze względu na dobowe wahania aktywności enzymu krew na fosfatazę kwaśną oddaje się na czczo, o stałej porze dnia, a przy powtórzeniu badania wybiera się tę samą godzinę. Przed wizytą trzeba się skontaktować z punktem pobrań, ponieważ próbka wymaga szybkiego opracowania.

• Fosfataza kwaśna sterczowa – frakcja enzymu pochodząca z gruczołu krokowego,
• PSA całkowity – podstawowy marker w chorobach prostaty,
• Fosfataza zasadowa – enzym związany z tworzeniem kości i drogami żółciowymi,
• Wapń całkowity – ocena gospodarki wapniowej przy chorobach kości,
• Parathormon – hormon przytarczyc przyspieszający przebudowę kości.