PSA panel całkowity i wolny (PSA,FPSA, wskaźnik FPSA/PSA) – antygen sp. dla prostaty

PSA wolny to frakcja antygenu krążąca we krwi bez połączenia z białkami. W raku prostaty większa część PSA występuje w postaci związanej, więc odsetek wolnego PSA bywa mniejszy. W łagodnym rozroście prostaty udział wolnego PSA jest zwykle większy. Jest to jednak tendencja, a nie dowód, bo zakresy wartości w obu chorobach częściowo na siebie zachodzą.

PSA panel jest najbardziej przydatny przy umiarkowanie podwyższonym PSA całkowitym, w tak zwanej szarej strefie, gdy objawy i badanie per rectum nie dają jednoznacznej odpowiedzi. Wskaźnik fPSA/PSA pomaga wtedy lekarzowi zdecydować, czy potrzebny jest rezonans magnetyczny lub biopsja, czy wystarczy obserwacja. Przy bardzo wysokim PSA całkowitym albo PSA mieszczącym się w przedziale odniesienia wynik panelu zwykle niewiele zmienia.

Lekarz zleca PSA panel najczęściej wtedy, gdy w poprzednim badaniu PSA całkowity był lekko lub umiarkowanie podwyższony. Do innych wskazań należą:

• objawy rozrostu prostaty przy niejednoznacznym wyniku PSA,
• obserwacja po wcześniejszej biopsji z wynikiem łagodnym,
• uzupełnienie oceny ryzyka u mężczyzn z obciążeniem rodzinnym,
• decyzja o dalszej diagnostyce obrazowej lub biopsji.

Wynik PSA panelu zmieniają przede wszystkim zapalenie i rozrost prostaty oraz infekcje dróg moczowych. Wynik zmieniają także:

• niedawne zabiegi na prostacie, biopsja i cewnikowanie,
• wytrysk i intensywny wysiłek, szczególnie jazda na rowerze,
• leki hamujące 5-alfa-reduktazę (finasteryd, dutasteryd), które obniżają PSA mniej więcej o połowę,
• czas przechowywania próbki, ponieważ PSA wolny jest mniej stabilny i krew powinna szybko trafić do laboratorium.

Wskaźnik fPSA/PSA wyraża się w procentach, a progi stosowane w ocenie ryzyka zależą od metody i od wysokości PSA całkowitego. Niski odsetek wolnego PSA wiąże się z większym prawdopodobieństwem raka prostaty, a wysoki częściej towarzyszy łagodnemu rozrostowi gruczołu. Lekarz interpretuje wskaźnik łącznie z wiekiem pacjenta, objawami, badaniem gruczołu i wcześniejszymi wynikami. Wynik omawia się z urologiem.

PSA panel należy wykonać przed zabiegami diagnostycznymi lub inwazyjnymi na prostacie albo dopiero dwa–trzy tygodnie po nich. Poinformuj o infekcjach układu moczowego i lekach stosowanych w chorobach prostaty.

• PSA całkowity – pierwsze oznaczenie w ocenie prostaty,
• Mocz – badanie ogólne – ocena w kierunku infekcji dróg moczowych,
• Testosteron – hormon wpływający na prostatę,
• Kreatynina – ocena nerek przy dolegliwościach urologicznych.