Testosteron

Testosteron odpowiada u mężczyzn między innymi za libido, siłę mięśni, gęstość kości i wytwarzanie plemników. Organizm kobiety produkuje kilkanaście razy mniej testosteronu, głównie w jajnikach i korze nadnerczy, ale nawet ta niewielka ilość ma znaczenie dla regularności miesiączek, stanu skóry, owłosienia i libido.

Testosteron ma wyraźny rytm dobowy: szczyt przypada na wczesny ranek, mniej więcej od 4.00 do 8.00, a pod wieczór poziom hormonu znacząco spada. Krew pobrana po południu może więc dać wynik wyraźnie niższy niż rano. Z tego powodu badanie wykonuje się rano, a kolejne oznaczenia o podobnej porze.

Wytyczne towarzystw endokrynologicznych zalecają, aby niski wynik potwierdzić drugim pomiarem porannym, zanim lekarz uzna go za wiarygodny.

Testosteron całkowity to suma wszystkich frakcji hormonu we krwi. Ponad 95% hormonu krąży w połączeniu z białkami – ściśle z globuliną SHBG i luźno z albuminą – a niezwiązana, wolna frakcja to zaledwie 1–3%. Gdy stężenie SHBG jest nieprawidłowe, suma przestaje odpowiadać ilości aktywnego hormonu i lekarz zleca testosteron wolny albo oznaczenie SHBG.

U mężczyzn po badanie testosteronu sięga się zwykle, gdy dolegliwości sugerują jego niedobór (hipogonadyzm), a u kobiet – gdy pojawiają się oznaki nadmiaru androgenów.

U mężczyzn wskazaniami są:

• obniżone libido, zaburzenia erekcji, przewlekłe zmęczenie oraz spadek siły i masy mięśniowej,
• problemy z płodnością,
• powiększenie gruczołów piersiowych i osteoporoza o niejasnej przyczynie,
• kontrola leczenia testosteronem,
• zaburzenia dojrzewania u chłopców.

U kobiet wskazaniami są:

• nadmierne owłosienie, trądzik, łysienie typu męskiego i nieregularne miesiączki,
• podejrzenie zespołu policystycznych jajników,
• przedłużające się starania o ciążę.

Wymienione dolegliwości mają wiele przyczyn, więc same w sobie nie świadczą o zaburzeniach stężenia testosteronu.

Stężenie testosteronu u mężczyzn obniżają przede wszystkim otyłość, cukrzyca typu 2 i zespół metaboliczny. Inne czynniki to:

• zaburzenia snu, w tym bezdech senny, przewlekły stres i nadmierne spożycie alkoholu,
• ciężka choroba i okres rekonwalescencji,
• leki, w tym glikokortykosteroidy, opioidy, niektóre leki hormonalne i sterydy anaboliczne,
• wiek, z którym stężenie testosteronu powoli maleje,
• suplementy z biotyną, które zakłócają część oznaczeń immunochemicznych.

Zakres referencyjny testosteronu laboratorium podaje oddzielnie dla każdej płci; u kobiet jego granice są wielokrotnie niższe i przesuwają się z wiekiem. Za niskim testosteronem u mężczyzn może stać uszkodzenie jąder albo zbyt słabe pobudzanie ich przez przysadkę, a często także otyłość i choroby przewlekłe. Podwyższony testosteron u kobiety najczęściej towarzyszy zespołowi policystycznych jajników, rzadziej chorobom nadnerczy lub guzom wydzielającym androgeny. U mężczyzn wysoki wynik bywa skutkiem przyjmowania testosteronu lub sterydów anabolicznych. Dopiero zestawienie testosteronu z objawami, stężeniem LH, FSH, prolaktyny i w razie potrzeby SHBG pozwala lekarzowi zaplanować dalsze postępowanie.

Na badanie testosteronu zgłasza się rano, bo wtedy poziom hormonu jest najwyższy; kolejne pomiary planuje się na podobną godzinę. W punkcie pobrań wymień przyjmowane leki, terapie hormonalne i suplementy.

• Testosteron wolny – gdy wynik całkowity jest trudny do oceny,
• LH i FSH – pokazują, czy przyczyna zaburzeń leży w gonadach, czy w przysadce,
• Prolaktyna – jej nadmiar może obniżać testosteron,
• DHEA-SO4 – androgen nadnerczowy oznaczany u kobiet z hirsutyzmem,
• Estradiol – u mężczyzn oceniany razem z testosteronem.