Testosteron wolny

We krwi testosteron występuje w trzech formach:

• większość jest mocno związana z SHBG, czyli białkiem wiążącym hormony płciowe,
• część jest słabo związana z albuminą,
• niewielka reszta, u mężczyzn rzędu kilku procent, a u kobiet jeszcze mniejsza, krąży swobodnie.

Frakcja wolna razem z frakcją związaną z albuminą tworzy testosteron biodostępny, czyli ten, który może przenikać do tkanek.

Stężenie SHBG decyduje o tym, jaka część testosteronu całkowitego pozostaje wolna. Gdy SHBG jest wysokie, więcej hormonu pozostaje związane i testosteron całkowity może być wysoki przy niewielkiej ilości wolnego. Gdy SHBG jest niskie, sytuacja bywa odwrotna. Stężenie SHBG obniżają:

• otyłość i insulinooporność,
• niedoczynność tarczycy,
• zespół nerczycowy,
• przyjmowanie androgenów.

Stężenie SHBG podwyższają natomiast marskość wątroby, nadczynność tarczycy, terapia estrogenowa i starzenie się. W takich sytuacjach wynik całkowity może nie odpowiadać ilości aktywnego hormonu, dlatego lekarz zleca oznaczenie frakcji wolnej.

Testosteron wolny oznacza się głównie u mężczyzn z dolegliwościami sugerującymi niedobór tego hormonu (spadek libido, zaburzenia erekcji, przewlekłe zmęczenie, ubytek masy mięśniowej), gdy testosteron całkowity leży blisko granicy przedziału. Do pozostałych wskazań należą:

• nadwaga, cukrzyca typu 2, choroby tarczycy lub wątroby u mężczyzn,
• starszy wiek, w którym stężenie SHBG rośnie,
• hirsutyzm, trądzik i nieregularne miesiączki u kobiet, szczególnie gdy lekarz bierze pod uwagę PCOS,
• stężenie SHBG poza zakresem.

Wynik testosteronu wolnego porównuje się z zakresem podanym na wydruku, ponieważ nie istnieje jedna uniwersalna granica. Każda metoda ma własny przedział, osobny dla płci i wieku. Niski testosteron wolny u mężczyzny może wynikać z chorób jąder albo z zaburzeń przysadki i podwzgórza; które z nich wchodzi w grę, pokazują LH i FSH. Częstą przyczyną są też otyłość, cukrzyca, przewlekłe choroby i niektóre leki. Wysoki testosteron wolny u kobiety najczęściej towarzyszy PCOS, rzadziej wrodzonemu przerostowi nadnerczy lub guzowi wydzielającemu androgeny. Wynik każdorazowo zestawia się z testosteronem całkowitym i objawami.

Największy wpływ na wynik ma pora pobrania, bo testosteronu we krwi jest najwięcej rano, a wieczorem wyraźnie mniej. Do pozostałych czynników należą:

• leki, w tym sterydy, opioidy i hormony płciowe,
• ciężka choroba, głodzenie i nadmierne spożycie alkoholu,
• suplementy z biotyną, które mogą zafałszować oznaczenie.

Na badanie testosteronu wolnego zgłoś się rano, bo szczyt wydzielania hormonu przypada na godziny 4.00–8.00. Powtarzane pomiary najlepiej wykonywać o zbliżonej godzinie. Poinformuj o przyjmowanych lekach, hormonach i suplementach.

• Testosteron – całkowita ilość hormonu, punkt wyjścia diagnostyki,
• LH i FSH – ocena osi przysadka–gonady,
• Prolaktyna – jej wysokie stężenie może obniżać testosteron,
• DHEA-SO4 – androgen wytwarzany przez nadnercza,
• Androstendion – prekursor testosteronu oznaczany u kobiet z hirsutyzmem.