Mocz – badanie ogólne

W badaniu ogólnym moczu wyróżnia się trzy etapy:

• ocena cech fizycznych obejmuje barwę, przejrzystość i ciężar właściwy,
• analiza chemiczna wykonywana paskiem testowym mierzy pH i sprawdza, czy w moczu są białko, glukoza, ketony, krew, bilirubina, urobilinogen, azotyny i esteraza leukocytarna; dwa ostatnie parametry mogą sugerować zakażenie,
• ocena mikroskopowa osadu pokazuje krwinki czerwone i białe, komórki nabłonka, wałeczki, kryształy, bakterie i drożdżaki.

Mocz bada się przy dolegliwościach dotyczących nerek i pęcherza, u osób z chorobami przewlekłymi oraz w ramach badań okresowych. Wskazania to:

• objawy zakażenia dróg moczowych, takie jak pieczenie, częste parcie na mocz, ból oraz mętny lub cuchnący mocz,
• zmiana barwy moczu lub krew w moczu,
• obrzęki, nadciśnienie i choroby nerek,
• cukrzyca oraz inne zaburzenia przemiany materii,
• ból w dole pleców lub w boku, sugerujący kamicę,
• badania okresowe i kwalifikacja do zabiegów,
• ciąża i kontrola chorób przewlekłych.

Do badania ogólnego potrzebny jest mocz z pierwszego porannego oddania, zebrany ze środkowej części strumienia do jednorazowego plastikowego pojemnika. Od poprawnego pobrania zależy w dużej mierze, czy wynik będzie wiarygodny, dlatego obowiązują następujące zasady:

• przed pobraniem myje się okolicę ujścia cewki moczowej,
• początkową, niewielką porcję moczu kieruje się do toalety, a dopiero środkowy strumień do pojemnika,
• przyjmowane są wyłącznie jednorazowe plastikowe pojemniki,
• przed pobraniem unika się wysiłku fizycznego,
• próbkę dostarcza się do punktu możliwie szybko.

U niemowląt po umyciu i osuszeniu okolicy cewki moczowej stosuje się jałowe woreczki do pobierania moczu. Szczegóły podaje instrukcja dołączona do zestawu.

Na wynik badania moczu wpływają zanieczyszczenie próbki, stan nawodnienia, wysiłek, leki i niektóre składniki diety. Znaczenie mają:

• miesiączka i upławy, które zanieczyszczają próbkę,
• intensywny wysiłek, gorączka i odwodnienie,
• duże dawki witaminy C, które zaburzają niektóre pola testowe,
• barwniki z pożywienia (np. z buraków) i leki,
• niedokładna higiena przed pobraniem i zbyt długi czas do dostarczenia próbki,
• fizjologiczne zmiany w ciąży, które lekarz uwzględnia przy ocenie.

Znaczenie każdego parametru badania ogólnego moczu zależy od okoliczności. Niewielka ilość białka lub krwinek może być przejściowa, a obecność bakterii w osadzie nie wystarcza do rozpoznania zakażenia. Interpretacja zależy od objawów, a jeśli wynik sugeruje zakażenie, zwykle wykonuje się posiew moczu.

Do badania ogólnego moczu zbiera się pierwszą poranną porcję według zasad opisanych wyżej i dostarcza ją możliwie szybko. Przy oddawaniu próbki należy poinformować o miesiączce, ciąży, przyjmowanych lekach i suplementach.

Każdy parametr badania ogólnego moczu dostarcza innej informacji:

• białko w niewielkiej ilości bywa przejściowe, np. po wysiłku lub w gorączce, ale utrzymujący się białkomocz może świadczyć o uszkodzeniu nerek, m.in. w cukrzycy lub nadciśnieniu, i wymaga dalszej diagnostyki,
• glukoza przechodzi do moczu, gdy glikemia jest bardzo wysoka, co zdarza się zwykle w nieleczonej lub źle kontrolowanej cukrzycy, rzadziej przy zaburzeniach czynności cewek nerkowych,
• krwinki czerwone mogą pochodzić z dróg moczowych lub nerek, z kamicy albo z krwi miesiączkowej, a ich obecność wymaga wyjaśnienia,
• leukocyty i azotyny sugerują zakażenie dróg moczowych, którego przyczynę ustala się w posiewie moczu,
• ciała ketonowe pojawiają się przy głodzeniu, nieleczonej cukrzycy i dietach niskowęglowodanowych,
• pH i ciężar właściwy zależą od diety i nawodnienia, a ciężar właściwy pokazuje zdolność nerek do zagęszczania moczu,
• bilirubina i urobilinogen pomagają ocenić czynność wątroby i dróg żółciowych.

Wałeczki, czyli odlewy kanalików nerkowych, mogą wskazywać na choroby nerek, a kryształy na skłonność do kamicy. Dużą liczbę komórek nabłonka płaskiego zwykle interpretuje się jako zanieczyszczenie próbki.

Nie, badanie ogólne moczu wskazuje na możliwe zakażenie, ale nie określa, jaka bakteria je wywołała i na jaki antybiotyk jest wrażliwa. Przy typowych objawach lub podejrzanym wyniku lekarz zleca posiew moczu, najlepiej przed rozpoczęciem antybiotykoterapii.

Starsze dzieci i ciężarne oddają mocz do badania tak samo jak pozostali dorośli: po umyciu okolicy cewki, ze środkowego strumienia. Częstość badania moczu w ciąży ustala lekarz.

Czy poranny mocz jest lepszy do badania? Tak, poranny mocz jest bardziej zagęszczony, więc wynik jest bardziej wiarygodny.

Czy wysiłek przed badaniem zmienia wynik? Tak, po dużym wysiłku w moczu bywa przejściowo trochę białka lub krwinek czerwonych.

Czy witamina C zaburza badanie moczu? Tak, duże dawki witaminy C mogą zafałszować niektóre pola testowe.

Czy można badać mocz w trakcie miesiączki? Lepiej odczekać do końca miesiączki, bo krew z dróg rodnych zanieczyszcza próbkę; jeśli badanie jest pilne, trzeba zgłosić miesiączkę w punkcie pobrań.

• Kreatynina i Mocznik – pozwalają ocenić czynność nerek na podstawie badania krwi,
• Glukoza – mierzy stężenie glukozy we krwi przy obecności glukozy w moczu,
• CRP ilościowo – pokazuje nasilenie stanu zapalnego przy zakażeniu,
• Kwas moczowy – oznacza się go przy kamicy i chorobach metabolicznych.