Glukoza

Komórki czerpią energię przede wszystkim z glukozy, a mózg w zwykłych warunkach korzysta niemal wyłącznie z niej. Pochodzi z pożywienia oraz z zapasów zgromadzonych w wątrobie. Po posiłku stężenie glukozy rośnie, a trzustka wydziela insulinę, która umożliwia przejście cukru do komórek mięśniowych i tłuszczowych. Glukagon, kortyzol, adrenalina i hormony tarczycy działają przeciwnie i podnoszą stężenie glukozy, gdy organizm potrzebuje energii.

Zaburzenie tej równowagi powoduje, że cukier pozostaje we krwi zbyt długo (hiperglikemia) albo jego stężenie spada zbyt nisko (hipoglikemia).

Badanie glukozy wykonuje się w badaniach profilaktycznych, u osób szczególnie narażonych na cukrzycę oraz przy objawach zaburzeń gospodarki cukrowej:

• w badaniach przesiewowych, które wytyczne Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego opisują dla dorosłych po 45. roku życia oraz dla młodszych osób z czynnikami ryzyka,
• u osób z otyłością, małą aktywnością fizyczną, cukrzycą w rodzinie, nadciśnieniem, zaburzeniami lipidowymi, przebytą cukrzycą ciążową lub urodzeniem dużego dziecka oraz z zespołem policystycznych jajników,
• przy nasilonym pragnieniu, częstym oddawaniu moczu, osłabieniu, senności, pogorszeniu widzenia i wolnym gojeniu się ran,
• przy napadach drżenia rąk i zimnych potów z uczuciem głodu, które mogą świadczyć o hipoglikemii,
• w kontroli leczenia cukrzycy,
• w ciąży i przed zabiegami, jako część podstawowych badań.

Na wynik glukozy najsilniej wpływa posiłek przed badaniem, a także stres, leki i sposób przechowywania próbki:

• jedzenie lub słodzone napoje przed pobraniem,
• ostry stres, ból, infekcja lub uraz,
• glikokortykosteroidy, leki moczopędne, beta-blokery i leki hormonalne,
• intensywny wysiłek fizyczny w dniu poprzedzającym badanie,
• zbyt długie oczekiwanie próbki na oddzielenie surowicy, ponieważ krwinki w probówce zużywają glukozę, dlatego stosuje się specjalne probówki,
• niedobór snu.

Zakres odniesienia na wydruku odnosi się do krwi pobranej na czczo, więc wyniku uzyskanego po jedzeniu nie da się z nim rzetelnie porównać. Podwyższona glukoza bywa związana z cukrzycą lub stanem przedcukrzycowym, ale także z ostrym stresem, infekcją, chorobami trzustki, nadczynnością tarczycy czy przyjmowaniem glikokortykosteroidów. Obniżona zdarza się najczęściej u osób leczonych insuliną lub niektórymi lekami przeciwcukrzycowymi, a rzadziej po długim głodzeniu, nadużyciu alkoholu albo przy chorobach wątroby i zaburzeniach hormonalnych.

Krew do badania glukozy pobiera się na czczo, w godzinach 7:00–10:00; ostatni posiłek poprzedniego dnia należy zjeść do 18:00. Przed badaniem należy unikać wysiłku fizycznego i stresu. Woda przed pobraniem jest dozwolona. Przed pobraniem poinformuj o przyjmowanych lekach.

Diagnozę cukrzycy stawia lekarz według kryteriów towarzystw diabetologicznych, które opierają się na kilku badaniach: glukozie na czczo, teście obciążenia glukozą i hemoglobinie glikowanej. Pojedynczy podwyższony wynik glukozy na czczo nie wystarcza do rozpoznania cukrzycy. U osoby bez objawów wynik zwykle wymaga potwierdzenia w powtórnym badaniu, a lekarz może zlecić także HbA1c.

Stan przedcukrzycowy oznacza, że poziom cukru przekracza wartości spotykane u osób zdrowych, ale nie sięga progu charakterystycznego dla cukrzycy. Osoby ze stanem przedcukrzycowym częściej zapadają z czasem na cukrzycę typu drugiego oraz choroby układu krążenia, dlatego taki wynik jest sygnałem do omówienia dalszych kroków z lekarzem.

Test obciążenia glukozą, nazywany krzywą cukrową, wykonuje się wtedy, gdy wynik glukozy na czczo budzi wątpliwości. Pierwszą próbkę krwi pobiera się na czczo, następnie badany wypija roztwór glukozy i po określonym czasie oddaje kolejną próbkę. Porównanie obu wyników pokazuje, jak sprawnie organizm obniża stężenie glukozy po przyjęciu jej dużej dawki. W ciąży wykonuje się podobny test według odrębnych zasad.

Zbyt niska glukoza (hipoglikemia) objawia się m.in. drżeniem rąk, zimnymi potami i uczuciem głodu, a w ciężkiej postaci także zaburzeniami świadomości. U chorych na cukrzycę, którzy przyjmują insulinę albo część leków doustnych, niedocukrzenie zdarza się jako efekt uboczny terapii, np. po pominiętym posiłku lub większym wysiłku. U osób bez cukrzycy występuje rzadziej i wymaga ustalenia przyczyny, m.in. przez oznaczenie insuliny.

Czy przed badaniem glukozy można się napić? Tak, dozwolona jest czysta woda. Kawa, słodzona herbata i soki mogą natomiast zmienić wynik.

Czy glukometr domowy zastępuje badanie glukozy z krwi żylnej? Nie. Glukometr ułatwia samokontrolę na co dzień, ale do diagnozy cukrzycy potrzebne są pomiary wykonane w laboratorium z krwi żylnej.

Jak często należy badać glukozę? Częstość badań zależy od wieku i czynników ryzyka, a zalecenia towarzystw diabetologicznych przewidują częstsze badania u osób z czynnikami ryzyka. Termin kolejnego badania ustala lekarz.

• Hemoglobina glikowana HbA1c – pokazuje przeciętny poziom cukru z około trzech ostatnich miesięcy,
• Insulina i HOMA-IR – pozwalają sprawdzić, czy tkanki słabiej reagują na insulinę,
• Lipidogram – ocena tłuszczów we krwi, które często są zaburzone razem z glukozą,
• Kreatynina – pozwala sprawdzić, czy cukrzyca nie obciąża nerek,
• Mocz – badanie ogólne – pokazuje m.in., czy cukier przechodzi do moczu.