Lipidogram (CHOL, HDL, nie-HDL, LDL, TG)

Lipidogram obejmuje pięć parametrów:

• cholesterol całkowity, czyli sumę wszystkich frakcji cholesterolu,
• cholesterol HDL, przenoszony w cząstkach, które transportują cholesterol z tkanek z powrotem do wątroby,
• cholesterol LDL, zawarty w cząstkach dostarczających cholesterol do tkanek; gdy jest go za dużo, gromadzi się w ścianach naczyń i tworzy blaszki miażdżycowe, a jego wartość najczęściej oblicza się z pozostałych parametrów,
• cholesterol nie-HDL, czyli różnicę między cholesterolem całkowitym a HDL, obejmującą wszystkie frakcje sprzyjające miażdżycy,
• trójglicerydy, czyli tłuszcze krążące we krwi, których stężenie silnie zależy od diety, cukrów i alkoholu.

Sam cholesterol całkowity nie wystarcza, bo identyczna wartość może oznaczać różne ryzyko w zależności od tego, czy dominuje w niej LDL, czy HDL. Wysokie trójglicerydy wiążą się z większym ryzykiem sercowo-naczyniowym, a bardzo wysokie – z ryzykiem ostrego zapalenia trzustki. Lipidogram pokazuje te proporcje, a lekarz włącza je do oszacowania zagrożenia zawałem i udarem, biorąc pod uwagę także wiek, ciśnienie tętnicze, palenie tytoniu i cukrzycę.

Lekarz zleca lipidogram profilaktycznie u dorosłych, zgodnie z zaleceniami towarzystw kardiologicznych i lipidologicznych, a częściej przy czynnikach ryzyka. Wskazania to:

• nadciśnienie, cukrzyca, stan przedcukrzycowy, nadwaga, otyłość brzuszna lub palenie tytoniu,
• przedwczesny zawał lub udar w rodzinie albo podejrzenie rodzinnej hipercholesterolemii,
• niedoczynność tarczycy i choroby narządów wewnętrznych,
• kontrola skuteczności leczenia statynami i innymi lekami obniżającymi stężenie lipidów.

Na wynik lipidogramu najsilniej wpływają dieta i alkohol, które zmieniają przede wszystkim stężenie trójglicerydów. Znaczenie mają:

• posiłek, alkohol, słodycze i napoje z cukrem oraz cukrzyca, nadmierna masa ciała i siedzący tryb życia, które podnoszą trójglicerydy; z wyższym stężeniem wiążą się też tłuszcze zwierzęce i utwardzane w diecie, palenie tytoniu oraz uwarunkowania dziedziczne,
• niedoczynność tarczycy oraz choroby nerek i wątroby,
• ciąża,
• niedawna infekcja lub zabieg,
• leki, w tym glikokortykosteroidy, estrogeny oraz część leków przeciwwirusowych i obniżających ciśnienie,
• bardzo wysokie trójglicerydy, które zniekształcają obliczony LDL; wtedy laboratorium może zmierzyć LDL bezpośrednio.

Nie, zgodnie z aktualnymi zaleceniami lipidogram nie wymaga postu. W dniach poprzedzających badanie należy stosować zwykłą dietę i unikać silnego stresu, aby wynik odzwierciedlał codzienny stan. Przy pobraniu należy poinformować o przyjmowanych lekach.

Głównym celem leczenia w zapobieganiu miażdżycy jest cholesterol LDL: im wyższe jego stężenie i im dłużej pozostaje podwyższone, tym więcej cholesterolu gromadzi się w ścianach tętnic. Wysoki LDL najczęściej wynika z połączenia diety, predyspozycji genetycznych i nadwagi, a wtórnie bywa skutkiem niedoczynności tarczycy, chorób nerek lub wątroby. Wyższy cholesterol HDL wiąże się statystycznie z mniejszym ryzykiem, ale leki podnoszące HDL nie przyniosły korzyści, dlatego HDL nie jest celem leczenia. Cholesterol nie-HDL obejmuje wszystkie cząstki sprzyjające miażdżycy, także bogate w trójglicerydy, i bywa dokładniejszy od LDL, szczególnie przy wysokich trójglicerydach. Trójglicerydy silnie zależą od diety, alkoholu, cukrów i masy ciała, a przy bardzo dużych wartościach rośnie ryzyko ostrego zapalenia trzustki. Niski HDL często towarzyszy otyłości brzusznej, insulinooporności i paleniu tytoniu.

Im wyższe jest indywidualne zagrożenie zawałem i udarem, tym niżej ustawia się cel dla LDL. Towarzystwa kardiologiczne i lipidologiczne zalecają niższe wartości u osób po zawale, z cukrzycą lub z kilkoma czynnikami ryzyka, a wyższe u osób bez obciążeń. Dlatego ten sam wynik może mieć różne znaczenie u różnych pacjentów. Lekarz ocenia lipidogram razem z ciśnieniem tętniczym, glukozą i wywiadem rodzinnym.

Hipercholesterolemia rodzinna to choroba genetyczna, przy której LDL jest bardzo wysoki już od dzieciństwa, a zawał może wystąpić w młodym wieku. Podejrzenie budzą bardzo wysoki cholesterol, przypadki wczesnych chorób serca w rodzinie oraz zmiany na skórze lub ścięgnach (kępki żółte). Diagnostykę i badanie krewnych prowadzi lekarz.

Czy lipidogram wymaga postu? Nie, lipidogram nie wymaga postu, ale w ostatnich dniach przed badaniem należy stosować zwykłą dietę.

Skąd bierze się wynik LDL? W większości laboratoriów LDL jest obliczany z cholesterolu całkowitego, HDL i trójglicerydów.

Czy podwyższony cholesterol daje objawy? Najczęściej nie, i właśnie dlatego lipidogram wykonuje się profilaktycznie.

Kiedy powtórzyć lipidogram po zmianie diety lub leczenia? Termin kontroli ustala lekarz.

• Lipoproteina Lp(a) – to uwarunkowana genetycznie cząstka podobna do LDL, której lipidogram nie obejmuje,
• Homocysteina – jest dodatkowym czynnikiem ryzyka chorób naczyń,
• Hemoglobina glikowana HbA1c i Glukoza – pozwalają ocenić gospodarkę węglowodanową,
• TSH – pozwala ocenić czynność tarczycy, której niedoczynność może podnosić cholesterol,
• CRP – jest wskaźnikiem stanu zapalnego.