TSH

Przysadka steruje tarczycą, dostosowując ilość wydzielanego TSH do stężenia hormonów tarczycy we krwi. Wytwarzane przez tarczycę T4 i T3 regulują m.in. szybkość metabolizmu, częstość akcji serca i ciepłotę ciała. Przy ich niedoborze przysadka mocniej pobudza tarczycę i TSH rośnie, a przy nadmiarze ogranicza ten sygnał i TSH spada.

Dzięki temu niewielka zmiana czynności tarczycy szybko odbija się na stężeniu TSH, często wcześniej niż na stężeniu FT3 i FT4. Z tego powodu oznaczenie TSH rozpoczyna większość diagnostyki tarczycy.

Lekarz zleca oznaczenie TSH najczęściej przy objawach mogących świadczyć o zbyt wolnej lub zbyt szybkiej pracy tarczycy. Wskazania obejmują:

• dolegliwości sugerujące niedoczynność: senność i znużenie, nietolerancja zimna, szorstka, sucha skóra, skłonność do zaparć, tycie bez zmiany diety,
• objawy typowe dla nadczynności, takie jak przyspieszone bicie serca, drżenie rąk, nadmierne pocenie się, spadek masy ciała mimo dobrego apetytu i nerwowość,
• powiększenie obwodu szyi lub wyczuwalny guzek,
• kontrolę leczenia lewotyroksyną albo lekami przeciwtarczycowymi,
• starania o dziecko i ciążę,
• zaburzenia cyklu miesiączkowego, podwyższony cholesterol o niejasnej przyczynie oraz choroby tarczycy w rodzinie.

Podobne dolegliwości mają wiele innych przyczyn, więc same w sobie nie świadczą o chorobie tarczycy.

Wynik TSH porównuje się z zakresem referencyjnym wydrukowanym obok wyniku. Każde laboratorium ustala ten zakres dla swojej metody i osobno dla różnych grup wiekowych, a u kobiet w ciąży zakres zmienia się w kolejnych trymestrach. Wartości znalezione w internecie lub odczytane z wyniku innej osoby nie nadają się więc do porównań.

Podwyższone TSH najczęściej towarzyszy niedoczynności tarczycy, w Polsce najczęściej spowodowanej chorobą Hashimoto, a obniżone – nadczynności, której przyczyną bywa choroba Gravesa i Basedowa albo autonomiczne guzki. Pojedynczy wynik spoza zakresu wyznacza jednak tylko kierunek dalszych badań. Lekarz bierze pod uwagę także samopoczucie pacjenta, przyjmowane leki i wyniki kolejnych oznaczeń, a następnie decyduje o dalszym postępowaniu.

TSH zestawia się z FT4 i FT3, ponieważ TSH opisuje sygnał wysyłany przez przysadkę, a FT4 i FT3 pokazują ilość hormonów tarczycy dostępnych dla organizmu. Dopiero oba rodzaje informacji pozwalają ocenić, czy tarczyca wytwarza wystarczającą ilość hormonów.

Sam wynik TSH bywa mylący. W rzadkich chorobach przysadki stężenie TSH może być niskie lub mieścić się w normie, mimo że hormonów tarczycy brakuje. Z tego względu TSH często bada się w jednym pobraniu z FT4, a gdy podejrzewa się tło autoimmunologiczne – również z anty-TPO.

Największe znaczenie ma godzina pobrania: przysadka wydziela najwięcej TSH nocą i wczesnym rankiem, a po południu jego poziom zwykle się obniża. Znaczenie mają również:

• ciąża, w której hormon hCG pobudza tarczycę i przez to obniża TSH; po porodzie może się natomiast rozwinąć poporodowe zapalenie tarczycy,
• ciężka infekcja lub pobyt w szpitalu, ponieważ tak zwany zespół chorej eutyreozy może przejściowo zmienić stężenie TSH,
• leki, między innymi amiodaron, lit, glikokortykosteroidy, dopamina, niektóre leki przeciwpadaczkowe i preparaty jodu,
• wiek, ponieważ u osób starszych granice zakresu mogą być nieco przesunięte, a dzieci i noworodki mają własne zakresy (badanie przesiewowe noworodków wykonuje się osobno w szpitalu),
• biotyna przyjmowana w suplementach, która może zakłócać oznaczenia immunochemiczne,
• rzadko obecne we krwi przeciwciała, które zakłócają sam pomiar.

O tym, czy przyjmowane leki wpływają na wynik, decyduje lekarz.

W pierwszych tygodniach ciąży rozwój mózgu i układu nerwowego dziecka zależy niemal wyłącznie od hormonów tarczycy matki, ponieważ tarczyca płodu zaczyna wytwarzać hormony dopiero około 10.–12. tygodnia. Organizm ciężarnej potrzebuje wtedy więcej tych hormonów, a granice zakresu TSH różnią się od obowiązujących poza ciążą. Z tego powodu lekarze zlecają TSH kobietom planującym ciążę i kobietom w ciąży, a u pacjentek z chorobą tarczycy kontrolują je częściej. Wytyczne europejskich i amerykańskich towarzystw tarczycowych zalecają oceniać wynik według zakresów właściwych dla ciąży.

Krew do badania TSH pobiera się rano; powtórne oznaczenia także planuje się na ranek, bo przy dobowych wahaniach TSH tylko wyniki uzyskane o zbliżonej porze można rzetelnie porównać. Przed pobraniem unika się stresu. Osoby przyjmujące lewotyroksynę często pytają, czy przyjąć lek przed badaniem; decyduje o tym lekarz prowadzący. Poinformuj o przyjmowanych lekach i suplementach.

U osób przyjmujących lewotyroksynę TSH jest podstawowym wskaźnikiem tego, czy dawka leku jest właściwa. Po zmianie dawki organizm potrzebuje kilku tygodni na osiągnięcie nowej równowagi, dlatego wynik uzyskany zbyt wcześnie odzwierciedla stan przejściowy. Termin kolejnego badania wyznacza lekarz prowadzący.

Po ustabilizowaniu leczenia badanie powtarza się rzadziej. Lekarz zleca je również wtedy, gdy zmieni się masa ciała, rozpocznie się ciąża, pojawią się nowe objawy lub nowe leki, na przykład preparaty żelaza albo wapnia, które utrudniają wchłanianie lewotyroksyny.

Zmiany subkliniczne oznaczają, że TSH odbiega od zakresu, a stężenia FT3 i FT4 nadal się w nim mieszczą. Tarczyca wytwarza wtedy jeszcze wystarczającą ilość hormonów, ale przysadka musi ją silniej pobudzać lub hamować. Taki obraz bywa początkiem choroby, ale bywa też przejściowy, na przykład po infekcji lub w okresie rekonwalescencji. Zanim lekarz zdecyduje o leczeniu, zwykle powtarza badanie po pewnym czasie oraz zleca oznaczenie przeciwciał (anty-TPO) i USG tarczycy.

Czy samo TSH wystarczy? W wielu sytuacjach tak, szczególnie w badaniu przesiewowym i w kontroli leczenia. Gdy wynik jest poza zakresem lub nie pasuje do objawów, lekarz zleca dodatkowo FT4, FT3 i przeciwciała.

Czy stres lub kawa zmieniają TSH? Ostra choroba i silny stres mogą przejściowo zmienić stężenie TSH. Kawa ma na nie niewielki wpływ, ale może utrudniać wchłanianie leków, na przykład lewotyroksyny, dlatego sposób przyjmowania leku ustala lekarz.

Czy biotyna zakłóca wynik TSH? Tak, w testach wykorzystujących biotynę jej wysokie dawki mogą zafałszować oznaczenie hormonów tarczycy, zarówno w górę, jak i w dół. Czy i na ile dni przed badaniem zrobić przerwę w suplementacji, wyjaśni lekarz albo personel punktu pobrań.

• Pakiet badań tarczycowy pełny – TSH razem z hormonami i przeciwciałami w jednym pobraniu,
• FT4 – ilość tyroksyny dostępnej dla tkanek,
• FT3 – wolna trójjodotyronina, czynna postać hormonu tarczycy,
• Anty-TPO – przeciwciała oznaczane przy podejrzeniu choroby Hashimoto,
• TRAb – oznaczenie przydatne, gdy przyczyną nadczynności może być choroba Gravesa i Basedowa.