FT4

Wolną tyroksynę oznacza się dlatego, że na jej stężenie mało wpływa to, ile we krwi jest białek przenoszących hormony. Prawie cała tyroksyna jest przyłączona do takich białek, głównie do globuliny TBG i albuminy, które stanowią jej magazyn. Działać może tylko niewielka, wolna część hormonu.

Ilość białek nośnikowych może się zmieniać niezależnie od pracy tarczycy. Przybywa ich w ciąży oraz podczas terapii estrogenami, a choroby wątroby zaburzają ich produkcję. Wynik tyroksyny całkowitej może się wtedy zmienić mimo niezmienionej czynności gruczołu, dlatego w diagnostyce oznaczenie tyroksyny całkowitej w dużej mierze zastąpiono oznaczeniem wolnej frakcji.

FT4 informuje o ilości hormonu wytwarzanego przez tarczycę, a FT3 o hormonie czynnym w komórkach. Większość hormonu uwalnianego przez tarczycę to tyroksyna (T4), o słabym działaniu własnym; dopiero w tkankach powstaje z niej aktywna trójjodotyronina (T3).

Typowym powodem oznaczenia FT4 jest TSH poza przedziałem odniesienia, a także leczenie schorzeń tarczycy:

• gdy TSH jest poza zakresem i trzeba sprawdzić, czy zmienia się także stężenie hormonu,
• przy dolegliwościach sugerujących niedobór lub nadmiar hormonów tarczycy,
• w trakcie leczenia lewotyroksyną lub lekami przeciwtarczycowymi, szczególnie po zmianie dawki,
• u ciężarnych, które chorują na tarczycę,
• przy podejrzeniu zaburzeń przysadki, gdy TSH nie odzwierciedla stanu tarczycy,
• w ciężkich chorobach ogólnych, łącznie z oznaczeniem TSH.

W chorobach samej tarczycy TSH i FT4 zwykle zmieniają się w przeciwnych kierunkach: im mniej hormonu tarczycy, tym więcej TSH wydziela przysadka. Niskie FT4 przy wysokim TSH sugeruje niedoczynność gruczołu, wywołaną zwykle chorobą Hashimoto, a rzadziej operacją tarczycy lub leczeniem jodem promieniotwórczym. Wysokie FT4 przy obniżonym TSH przemawia za nadczynnością, którą mogą powodować choroba Gravesa-Basedowa, nadczynne guzki, zapalenie tarczycy albo zbyt duża dawka lewotyroksyny. Niskie wartości obu hormonów nasuwają podejrzenie choroby przysadki lub podwzgórza, ale spotyka się je także w ciężkich chorobach ogólnych. Zdarza się też, że TSH jest poza zakresem, a FT4 jeszcze w nim pozostaje. Takie zmiany nazywa się subklinicznymi, a lekarz ocenia je na podstawie objawów i kolejnych badań. Gdy wyniki są ze sobą niezgodne, lekarz zwykle powtarza oznaczenie, niekiedy inną metodą.

Przedział odniesienia na wydruku odpowiada metodzie i wiekowi, a w ciąży konkretnemu trymestrowi. Interpretacja wyniku należy do lekarza.

Na wynik FT4 wpływają przede wszystkim leki, ciąża i ciężkie choroby:

• heparyna, która zawyża oznaczenie wolnych hormonów, ponieważ pośrednio uwalnia je z połączeń z białkami w pobranej próbce,
• estrogeny i androgeny oraz inne leki zmieniające ilość białek nośnikowych,
• amiodaron, glikokortykosteroidy, fenytoina, karbamazepina i niektóre inne leki,
• ciężka choroba niezwiązana z tarczycą,
• suplementy z biotyną, która może zakłócać oznaczenia immunochemiczne,
• ciąża, w której zmieniają się zarówno ilość białek nośnikowych, jak i zakres referencyjny.

Badanie FT4 nie wymaga szczególnego przygotowania, z wyjątkiem osób leczonych heparyną. U takich osób krew najlepiej pobrać przed kolejną dawką heparyny, a o zasadności pomiaru decyduje lekarz. Przed pobraniem poinformuj o przyjmowaniu heparyny, leków hormonalnych i suplementów z biotyną.

Po przyjęciu lewotyroksyny stężenie FT4 we krwi przejściowo rośnie, ponieważ lek jest syntetyczną tyroksyną. O tym, czy przyjąć tabletkę przed pobraniem krwi, decyduje lekarz prowadzący. W ocenie leczenia lekarz porównuje wynik FT4 z TSH.

U ciężarnych FT4 porównuje się z przedziałami ustalonymi osobno dla każdego trymestru. W pierwszym trymestrze hCG pobudza tarczycę, a jednocześnie rośnie ilość białek wiążących hormony. Wyniki uzyskane różnymi metodami lub z różnymi zakresami referencyjnymi porównuje lekarz.

Czy FT4 można badać bez TSH? Tak, choć pojedyncze FT4 mówi niewiele: o pracy tarczycy i przysadki świadczy dopiero porównanie obu hormonów.

Czym różni się FT4 od T4 całkowitej? FT4 obejmuje wyłącznie czynną część tyroksyny, wolną od połączeń z białkami. Jej stężenie słabiej zależy od białek nośnikowych, dlatego lepiej odzwierciedla czynność tarczycy.

Czy wynik FT4 zależy od pory dnia? W mniejszym stopniu niż wynik TSH. Kolejne badania najlepiej jednak wykonywać o podobnej godzinie, aby wyniki były porównywalne.

Czy po suplementach z biotyną wynik jest wiarygodny? Biotyna może zakłócić oznaczenie, dlatego o jej odstawieniu przed badaniem należy porozmawiać z lekarzem.

• Pakiet badań tarczycowy pełny – TSH, FT3, FT4 i przeciwciała w jednym pakiecie,
• TSH – przysadkowy regulator tarczycy i zwykle pierwszy krok w jej ocenie,
• FT3 – wolna trójjodotyronina, czyli czynna postać hormonu,
• Anty-TPO – przeciwciała, których obecność wiąże się z chorobą Hashimoto.