Insulina

Insulina pozwala komórkom pobierać glukozę z krwi, a jednocześnie hamuje rozpad tłuszczu i uwalnianie glukozy z wątroby. Sprzyja też syntezie białek. Dzięki temu po posiłku stężenie glukozy we krwi wraca do wartości wyjściowych.

Insulinę bada się na czczo, bo już kilka minut po jedzeniu jej ilość we krwi wzrasta i pozostaje wysoka przez kilka godzin. Wartość podstawową ocenia się więc w krwi pobranej rano, po całonocnym poście. Śniadanie, słodzona kawa czy sok mogą wielokrotnie zwiększyć wynik. Pobranie w innych warunkach wykonuje się tylko na zlecenie lekarza, na przykład w teście z obciążeniem glukozą.

Stężenie insuliny pokazuje, ile hormonu wydziela trzustka przy danym poziomie glukozy. Przy insulinooporności mięśnie, wątroba i tkanka tłuszczowa odpowiadają na insulinę słabiej, więc trzustka musi jej wydzielać więcej, żeby glikemia pozostała stabilna. Wysoka insulina na czczo bywa zatem wczesną oznaką insulinooporności, także wtedy, gdy glukoza jest jeszcze w przedziale odniesienia. W zaawansowanej cukrzycy typu 2 wydzielanie insuliny może natomiast się zmniejszać.

Wysokie stężenie insuliny przy niskiej glukozie ma znaczenie w diagnostyce napadów hipoglikemii; rzadką przyczyną takiego układu wyników jest guz trzustki wydzielający insulinę (insulinoma).

Insulinę oznacza się najczęściej u osób, u których przemiana cukrów może być zaburzona. Typowe wskazania to:

• podejrzenie insulinooporności; wtedy oznacza się też glukozę, a z obu wyników wylicza HOMA-IR,
• zespół policystycznych jajników, otyłość brzuszna, zespół metaboliczny lub stłuszczenie wątroby,
• napady hipoglikemii z drżeniem rąk, zimnymi potami, nagłym silnym głodem lub zawrotami głowy,
• cukrzyca typu 2 w rodzinie,
• różnicowanie typów cukrzycy i ocena rezerwy wydzielniczej trzustki,
• krzywa cukrowo-insulinowa po obciążeniu glukozą.

Na wynik najsilniej wpływa jedzenie przed pobraniem. Znaczenie mają także:

• napoje z cukrem i kawa z dodatkami wypite przed badaniem,
• późna kolacja w dniu poprzedzającym badanie,
• leki, m.in. metformina, glikokortykosteroidy, preparaty hormonalne, doustna antykoncepcja i niektóre leki psychiatryczne,
• ostra choroba, silny stres i forsowny trening w przeddzień badania,
• nadwaga i niedobór snu,
• przeciwciała przeciwko insulinie, które zaburzają pomiar.

Lekarz interpretuje wynik insuliny łącznie z glukozą z tej samej próbki, ponieważ pojedyncze stężenie ma ograniczoną wartość. Przedział odniesienia podany na wyniku dotyczy pobrania na czczo. Ocenę uzupełniają masa ciała, HbA1c, lipidogram i objawy. Wskaźnik HOMA-IR bywa pomocny, ale nie jest samodzielnym kryterium rozpoznania insulinooporności.

Na pobranie należy zgłosić się bez śniadania, między 7.00 a 10.00, chyba że lekarz zalecił inny tryb; ostatni posiłek poprzedniego dnia to kolacja zjedzona najpóźniej o 18.00. Ponieważ ilość insuliny we krwi waha się w ciągu doby, kolejne oznaczenia lepiej wykonywać o zbliżonej godzinie. W dniu poprzedzającym badanie należy unikać dużego wysiłku i stresu. Przy pobraniu należy poinformować o przyjmowanych lekach, zwłaszcza o metforminie i glikokortykosteroidach.

Hiperinsulinemia to utrzymujące się podwyższone stężenie insuliny, które może trwać wiele lat, zanim wzrośnie glukoza. Zwykle towarzyszą jej otyłość brzuszna, nadciśnienie, zaburzenia lipidowe i stłuszczenie wątroby, a u kobiet także PCOS. Same dolegliwości nie przesądzają o rozpoznaniu.

Krzywa insulinowa polega na pomiarze insuliny na czczo, a potem kilkakrotnie, w ustalonych odstępach, po wypiciu roztworu glukozy (insulina po obciążeniu). Lekarz zleca ją przy wątpliwościach w ocenie wyniku na czczo. Seria pomiarów pokazuje, ile insuliny trzustka wydziela w odpowiedzi na glukozę i jak szybko jej stężenie się obniża; pojedynczy pomiar na czczo tego nie pokazuje.

Niska insulina przy wysokiej glukozie wskazuje na niewystarczające wydzielanie hormonu; taki układ wyników spotyka się w cukrzycy typu 1 i w zaawansowanej cukrzycy typu 2. Wysoka insulina przy niskiej glukozie, zwłaszcza w czasie napadu hipoglikemii, może wynikać z guza wydzielającego insulinę, przyjmowania leków pobudzających trzustkę lub podawania insuliny; jej źródło ustala się w specjalistycznej diagnostyce, nieraz w szpitalu.

U osób przyjmujących insulinę wynik badania insuliny jest trudny do interpretacji, ponieważ test mierzy także insulinę podawaną w zastrzykach. W takiej sytuacji diagnostykę prowadzi diabetolog.

Czy herbata lub kawa bez cukru przed badaniem insuliny zmieniają wynik? Mogą nieznacznie wpłynąć na wynik, dlatego przed pobraniem zaleca się pić wyłącznie wodę.

Czy wysiłek w przeddzień badania ma znaczenie? Tak, intensywny trening może zmienić stężenie insuliny.

Czy insulinę można badać bez glukozy? Tak, ale samodzielny wynik insuliny trudno ocenić, dlatego zwykle oznacza się oba parametry.

Czy metformina wpływa na wynik? Tak, metformina poprawia odpowiedź tkanek na insulinę i może obniżać jej stężenie, dlatego należy zgłosić ją przy pobraniu.

• Glukoza – oznaczana w tej samej próbce, jest niezbędna do oceny insuliny,
• Wskaźnik insulinooporności HOMA-IR – jest wyliczany z wyników glukozy i insuliny,
• Hemoglobina glikowana HbA1c – pokazuje przeciętną glikemię z około trzech miesięcy,
• Lipidogram – ocenia cholesterol i trójglicerydy, często nieprawidłowe przy insulinooporności,
• Kwas moczowy – bywa podwyższony w zespole metabolicznym.