ACTH

ACTH jest ogniwem osi podwzgórze–przysadka–nadnercza. Na jej początku znajduje się podwzgórze, którego hormon, kortykoliberyna (CRH), pobudza przysadkę do uwalniania ACTH. ACTH z kolei pobudza korę nadnerczy do wytwarzania kortyzolu i części androgenów. Kortyzol działa zwrotnie na mózg i hamuje dalsze wydzielanie ACTH.

Gdy jedno z ogniw tej osi działa nieprawidłowo, stężenia ACTH i kortyzolu przestają się wzajemnie równoważyć. Zestawienie obu wyników pomaga ocenić, czy źródło zaburzenia leży w nadnerczach, czy w przysadce.

Lekarz zleca ACTH, gdy stężenie kortyzolu jest nieprawidłowe albo objawy sugerują jego nadmiar lub niedobór. Najczęstsze wskazania są następujące:

• Przy podejrzeniu nadmiaru kortyzolu (zespołu Cushinga), na który mogą wskazywać przyrost tkanki tłuszczowej na tułowiu, czerwone rozstępy, nadciśnienie i łatwe powstawanie siniaków.
• Przy podejrzeniu niedoboru kortyzolu (choroby Addisona lub niedoczynności przysadki), na który mogą wskazywać przewlekłe zmęczenie, chudnięcie, niskie ciśnienie i ciemnienie skóry.
• Gdy kortyzol wypada poza przedział odniesienia i trzeba ustalić przyczynę.
• Przy guzach przysadki lub nadnerczy, zarówno w diagnostyce, jak i przy ocenie efektów leczenia.
• Po długotrwałym leczeniu glikokortykosteroidami, gdy lekarz ocenia czynność przysadki.

Wymienione objawy mają wiele innych możliwych przyczyn i same nie wskazują na zaburzenia osi nadnerczowej.

Pora pobrania ma znaczenie, ponieważ ACTH jest wydzielane pulsacyjnie i ma wyraźny rytm dobowy: najwięcej ACTH krąży we krwi nad ranem, a wieczorem jego ilość spada. Standardowo próbkę pobiera się między 8 a 9 rano. Przy podejrzeniu nadmiaru kortyzolu lekarz czasem zleca dodatkowy pomiar około północy. Wynik z krwi pobranej o przypadkowej godzinie trudno odnieść do przedziału podanego na wydruku.

Na wynik ACTH wpływa wiele czynników niezwiązanych z chorobą przysadki lub nadnerczy:

• Stres, ból, głód i hipoglikemia pobudzają wydzielanie ACTH.
• Stężenie zmienia się w ciężkiej chorobie, po urazie lub operacji oraz w czasie gorączki.
• Wydzielanie ACTH zwiększa również ciężki wysiłek fizyczny.
• Glikokortykosteroidy obniżają stężenie ACTH.
• Wynik mogą zmieniać także ciąża, niektóre leki hormonalne i opioidy.

Wynik ACTH lekarz zestawia z kortyzolem oznaczonym w tej samej próbce albo w krwi pobranej o identycznej godzinie. Najczęstsze układy wyników mają następujące możliwe znaczenie:

• Wysokie ACTH przy niskim kortyzolu może świadczyć o pierwotnej niewydolności nadnerczy (chorobie Addisona), w której przysadka bezskutecznie pobudza uszkodzone nadnercza.
• Niskie ACTH przy niskim kortyzolu bywa związane z niedoczynnością przysadki albo z zahamowaniem osi po długim przyjmowaniu glikokortykosteroidów.
• Wysokie ACTH przy wysokim kortyzolu może wskazywać na nadmierne wydzielanie ACTH przez gruczolak przysadki (chorobę Cushinga) albo, rzadziej, przez guz poza przysadką.
• Niskie ACTH przy wysokim kortyzolu może wskazywać, że nadmiar kortyzolu pochodzi z samych nadnerczy, np. z guza, lub z przyjmowanych leków steroidowych.

Pojedynczy pomiar rzadko wystarcza do postawienia diagnozy, dlatego często wykonuje się też testy dynamiczne, które sprawdzają reakcję przysadki i nadnerczy na określony bodziec. Przedział odniesienia na wydruku dotyczy konkretnej godziny pobrania. Interpretacją wyników zajmuje się zwykle endokrynolog.

Krew na badanie ACTH pobiera się rano, w godzinach 8–9. Badanie może być zlecone na czczo; wtedy przerwa w jedzeniu wynosi 13–14 godzin, a ostatni posiłek spożywa się poprzedniego dnia około godziny 18. Przed pobraniem należy utrzymywać zwykłą ilość soli w diecie i unikać bardzo intensywnego wysiłku. O przyjmowaniu leków przed badaniem decyduje lekarz.

• Kortyzol – hormon nadnerczy, z którym zestawia się wynik ACTH,
• DHEA-SO4 – androgen nadnerczowy, którego wydzielanie zależy od ACTH,
• Aldosteron – hormon wytwarzany w innej warstwie kory nadnerczy,
• Glukoza – kortyzol wpływa na gospodarkę węglowodanową.