Fenol w moczu, ilościowo

Fenol przenika do organizmu z wdychanym powietrzem, przez skórę oraz z przewodu pokarmowego. Związek ten ma szerokie zastosowanie w przemyśle: przy produkcji barwników, tworzyw sztucznych, żywic fenolowych i leków, a także w środkach dezynfekcyjnych. Dawniej jego roztwór wodny, nazywany kwasem karbolowym, służył do odkażania, podobnie jak lizol, mieszanina krezolu z mydłem.

Niewielka ilość fenolu powstaje w organizmie naturalnie, gdy bakterie jelitowe rozkładają białko. Dlatego śladowe stężenie fenolu w moczu występuje także u osób bez narażenia zawodowego.

Fenol oznacza się również wtedy, gdy przedmiotem oceny jest benzen. Ten składnik ropy naftowej i smoły węglowej jest lotny i łatwo osiąga wysokie stężenia w powietrzu. Do narażenia na benzen dochodzi głównie w przemyśle chemicznym, petrochemicznym i koksowniczym.

Wątroba łączy fenol z kwasem siarkowym i kwasem glukuronowym, dzięki czemu powstają związki rozpuszczalne w wodzie. W tej postaci nerki usuwają większość fenolu, a niewielka część opuszcza organizm z kałem. Część fenolu może być też utleniana do hydrochinonu i pokrewnych związków.

Kontakt z fenolem silnie podrażnia skórę oraz śluzówki. W większych dawkach działa narkotycznie, powoduje rozpad krwinek czerwonych i zaburza oddychanie komórkowe. Może uszkadzać układ nerwowy, nerki i wątrobę oraz prowadzić do kwasicy metabolicznej. Z tych powodów pracownicy mający styczność z fenolem są objęci kontrolą jego stężenia w moczu.

Wynik porównuje się z wartościami dopuszczalnymi przyjętymi w ocenie narażenia zawodowego. Specjalista medycyny pracy albo toksykolog zestawia go z rodzajem wykonywanej pracy, czasem kontaktu z fenolem lub benzenem, stosowanymi zabezpieczeniami oraz objawami.

Gdy celem jest obliczenie, ile fenolu organizm wydala w określonym czasie, stosuje się próbkę oddaną w ściśle odmierzonym przedziale czasu. Pierwszą porcję moczu oddaje się wtedy bez analizy, a badaniu poddaje się dopiero kolejną. Sposób pobrania ustala lekarz zlecający badanie.

Podwyższone stężenie fenolu może świadczyć o wchłonięciu fenolu lub benzenu, ale nie określa samodzielnie, jak ciężkie są skutki tego narażenia. Do oceny nerek, wątroby i krwi potrzebne są osobne badania.

Instrukcję oddania moczu przekazuje punkt pobrań. W przypadku badania wykonywanego w ramach medycyny pracy termin pobrania próbki wyznacza lekarz, a przed badaniem dobrze jest podać listę przyjmowanych leków.

• Kwas hipurowy – wskaźnik narażenia na toluen, inny rozpuszczalnik przemysłowy,
• Kreatynina w moczu – pozwala uwzględnić stopień zagęszczenia próbki moczu,
• Morfologia krwi (pełna) – liczba i wygląd krwinek, na które działają fenol i benzen,
• ALT – enzym wskazujący na obciążenie wątroby,
• Kreatynina eGFR – ocena czynności nerek.