Glukoza i ketony w moczu, jakościowo

Nerki filtrują glukozę z krwi, a następnie niemal całkowicie odzyskują ją w kanalikach. Cukier trafia do moczu głównie z dwóch powodów. Pierwszym jest hiperglikemia przekraczająca zdolność kanalików do odzyskiwania cukru, typowa dla źle wyrównanej cukrzycy. Drugim jest osłabione wchłanianie zwrotne w nerkach przy niewysokiej glikemii, spotykane w niektórych chorobach kanalików nerkowych, a także podczas terapii flozynami (inhibitorami SGLT2), które obniżają poziom cukru.

Ciała ketonowe, czyli acetylooctan, beta-hydroksymaślan i aceton, powstają w wątrobie z kwasów tłuszczowych, gdy komórkom brakuje glukozy jako źródła energii. Ich obecność w moczu odzwierciedla podwyższone stężenie we krwi. Niewielką ketonurię obserwuje się:

• podczas głodówki i długiej przerwy w jedzeniu,
• przy diecie z małą ilością węglowodanów i dużą ilością tłuszczu oraz białka,
• w ciąży oraz w ostrych chorobach, zwłaszcza z wymiotami,
• w niewyrównanej cukrzycy, głównie typu 1,
• w chorobie alkoholowej z niedożywieniem i nasilonymi wymiotami,
• w niektórych wrodzonych chorobach metabolicznych.

Zestawienie obu parametrów mówi więcej niż każdy osobno. Ketony bez glukozy w moczu najczęściej wiążą się z głodem, dietą lub chorobą przebiegającą z wymiotami. Obecność ketonów razem z wyraźną glukozurią u osoby z cukrzycą może wskazywać na niedobór insuliny i powinna być niezwłocznie skonsultowana z lekarzem, zwłaszcza przy pragnieniu, częstym oddawaniu moczu, bólu brzucha, nudnościach lub przyspieszonym oddechu. Brak ketonów przy niskim cukrze we krwi może z kolei sugerować nadmierne działanie insuliny. Ujemny wynik glukozy w moczu nie oznacza braku cukrzycy, bo umiarkowanie podwyższony cukier we krwi nie musi przekroczyć progu nerkowego.

Fałszywie dodatni wynik ketonów może wystąpić u osób przyjmujących kaptopryl, stosowany w nadciśnieniu i niewydolności serca, oraz penicylaminę, którą leczy się między innymi chorobę Wilsona i RZS. Długo stojąca próbka zmienia swój skład, dlatego mocz dostarcza się do punktu pobrań bez zwłoki.

Próbkę moczu oddaje się rano na czczo, między siódmą a dziesiątą; ostatni posiłek poprzedniego dnia należy zjeść około osiemnastej. Przy oddawaniu próbki trzeba poinformować o przyjmowanych lekach i stosowanej diecie, zwłaszcza niskowęglowodanowej.

• Glukoza – stężenie cukru w surowicy,
• Hemoglobina glikowana HbA1c – wskaźnik wyrównania glikemii z około trzech miesięcy,
• Mocz – badanie ogólne – pełna ocena fizykochemiczna moczu z osadem,
• Glukoza w DZM – dobowe wydalanie cukru,
• Doustny test tolerancji glukozy – ocena tolerancji glukozy.