Kortyzol w DZM

Przeważająca część kortyzolu we krwi jest połączona z białkami nośnikowymi, transkortyną i albuminą. Biologicznie czynna jest jedynie mała, wolna frakcja. To właśnie wolna frakcja przechodzi przez kłębuszki nerkowe do moczu. Zbiórka obejmująca pełną dobę sumuje wydalanie ze wszystkich godzin. Dzięki temu wynik nie zależy od pory dnia, a zmiany stężenia białek wiążących wpływają na niego w niewielkim stopniu.

Badanie zleca się, gdy objawy nasuwają podejrzenie nadmiaru kortyzolu. Należą do nich otyłość skupiona na tułowiu i twarzy, czerwone rozstępy na brzuchu, łatwe siniaczenie, osłabienie mięśni ud i ramion, nadciśnienie oraz cukrzyca trudna do wyrównania. Oznaczenie stosuje się przy podejrzeniu nadmiaru, a nie niedoboru hormonu. Ilość wolnego kortyzolu w moczu wyraźnie rośnie dopiero wtedy, gdy białka nośnikowe w osoczu nie są w stanie związać całego kortyzolu, dlatego niskie wartości słabo odróżniają niedobór od stanu bez zaburzeń. Do oceny niedoczynności kory nadnerczy służą inne badania.

Zwiększone wydalanie wolnego kortyzolu występuje w zespole Cushinga wywołanym guzem lub przerostem nadnerczy, gruczolakiem przysadki wydzielającym ACTH albo ektopowym wydzielaniem ACTH przez nowotwór poza przysadką, na przykład w płucu. Wynik podnoszą też stany obciążające organizm: silny stres, ciężkie zakażenie z gorączką, uraz, zabieg operacyjny, ostry krwotok, zmniejszenie objętości krwi krążącej oraz niedocukrzenie. Wzrost obserwuje się także w otyłości, nadczynności tarczycy, przy nadużywaniu alkoholu, w ciąży i po długotrwałym intensywnym wysiłku. Dlatego podwyższony wynik zwykle wymaga dalszej diagnostyki, na przykład testu hamowania deksametazonem lub oznaczenia kortyzolu w surowicy w godzinach wieczornych. Gdy nadmiar kortyzolu się potwierdzi, oznaczenie ACTH pomaga ustalić jego źródło.

Na wynik w dużym stopniu wpływa sposób przeprowadzenia zbiórki. Gdy jedna porcja trafi do toalety albo część moczu się rozleje, wynik wychodzi zaniżony, a zbiórka krótsza lub dłuższa niż doba czyni go niemiarodajnym. Znaczenie mają także choroby nerek z upośledzoną filtracją, które zmniejszają wydalanie kortyzolu, oraz stopień nawodnienia. Kompletność zbiórki pomaga sprawdzić kreatynina w DZM oznaczona w tym samym moczu. W części metod immunochemicznych niektóre syntetyczne glikokortykosteroidy, także w maściach i inhalacjach, mogą reagować krzyżowo z kortyzolem, dlatego wszystkie stosowane preparaty trzeba zgłosić lekarzowi.

Zbiórkę zaczyna się rano, na przykład o 7.00: pierwszy poranny mocz oddaje się do toalety, a datę i godzinę zapisuje. Wszystkie następne porcje, łącznie z nocnymi, trafiają do jednego pojemnika aż do godziny 7.00 następnego dnia, kiedy zapisuje się czas zakończenia. Po zakończeniu trzeba zmierzyć objętość całego moczu, dokładnie go wymieszać i przelać około 50 ml do małego pojemniczka. Objętość i czas trwania zbiórki zapisuje się na pojemniczku oraz na skierowaniu.

• Kortyzol – stężenie hormonu w surowicy,
• ACTH – hormon przysadki, który pomaga ustalić źródło nadmiaru kortyzolu,
• Kreatynina w DZM – kontrola kompletności zbiórki,
• Glukoza – ocena glikemii, którą nadmiar kortyzolu podnosi.