Kwas 5-hydroksyindolooctowy

5-HIAA trafia do moczu jako końcowy produkt przemian serotoniny, która z kolei powstaje z aminokwasu tryptofanu. Serotoninę wytwarzają głównie komórki enterochromafinowe błony śluzowej przewodu pokarmowego, a w mniejszym stopniu komórki nerwowe i komórki neuroendokrynne oskrzeli. Wątroba rozkłada ją do 5-HIAA, a nerki usuwają ten metabolit z organizmu. U zdrowej osoby w moczu znajduje się niewiele 5-HIAA. Gdy guz wydziela duże ilości serotoniny, wydalanie metabolitu rośnie, dlatego jego pomiar pośrednio pokazuje, ile serotoniny powstało w ciągu doby.

Oznaczenie 5-HIAA zleca się najczęściej wtedy, gdy objawy lub badania obrazowe sugerują guz neuroendokrynny, szczególnie wywodzący się z jelita. Typowe powody skierowania to:

• napadowe uderzenia gorąca z zaczerwienieniem twarzy i szyi, przewlekła biegunka, kołatanie serca, poty, świszczący oddech lub bóle brzucha, czyli objawy określane jako zespół rakowiaka,
• zmiana w jelicie, trzustce, płucu lub wątrobie, której obraz w tomografii albo USG nasuwa podejrzenie guza neuroendokrynnego,
• kontrola przebiegu leczenia u osoby z już rozpoznanym rakowiakiem,
• diagnostyka mastocytozy układowej i rzadszych nowotworów neuroendokrynnych.

Pełny zespół rakowiaka występuje u mniejszości chorych, częściej w zaawansowanej chorobie z przerzutami do wątroby.

Wysokie wydalanie 5-HIAA przemawia za nadmiernym wytwarzaniem serotoniny i najczęściej towarzyszy czynnym hormonalnie guzom neuroendokrynnym. Wynik w przedziale referencyjnym nie wyklucza guza, ponieważ część z nich wydziela serotoninę okresowo albo w niewielkiej ilości. Jeśli objawy są nieobecne, a wydalanie metabolitu niskie, guz produkujący serotoninę jest mało prawdopodobny. Wyniki uzyskane różnymi metodami mogą się różnić, więc kolejne pomiary najłatwiej porównać, gdy wykonuje je ta sama pracownia. Wynik lekarz interpretuje razem z obrazowaniem i innymi markerami, np. chromograniną A.

Na wydalanie 5-HIAA wpływają pokarmy bogate w serotoninę, leki i warunki zbiórki. Wynik bywa zawyżony po bananach, ananasach, kiwi, śliwkach, awokado, orzechach włoskich lub pekan oraz czekoladzie, a także przy przyjmowaniu m.in. guaifenezyny, metokarbamolu i rezerpiny. Zaniżenie wyniku powodują m.in. inhibitory MAO, lewodopa, metyldopa, izoniazyd, heparyna, pochodne fenotiazyny, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, kwas acetylosalicylowy i alkohol. Znaczenie mają też stres, wysiłek fizyczny i używki. Leków nie odstawia się bez zgody lekarza.

Zbiórkę trzeba wcześniej uzgodnić z punktem pobrań, skąd odbiera się stabilizator, czyli stężony kwas solny (6N HCl). Na 3–4 dni przed jej rozpoczęciem ogranicza się kawę, czarną herbatę, napoje gazowane, soki owocowe i czerwone wino, a także orzechy, banany, porzeczki, śliwki, agrest, melony, mirabelki, bakłażany, awokado, pomidory, fasolę, ziemniaki, ciasta, czekoladę, żółte sery i curry. Zalecenia obejmują również ograniczenie stresu, wysiłku i hałasu, dbanie o sen i rezygnację z alkoholu, papierosów i innych używek.

Dzień wcześniej przygotowuje się czyste naczynie o pojemności 2–3 litrów, z zakrętką i podziałką. Zbiórkę zaczyna się rano: mocz oddany zaraz po przebudzeniu wylewa się, a od kolejnego oddania cały mocz trafia do naczynia. Do pierwszej zebranej porcji wlewa się jedną fiolkę stabilizatora (10 ml), a kolejną dodaje się, gdy objętość przekroczy litr. U dziecka lub przy spodziewanej małej objętości moczu kwas dozuje się proporcjonalnie. Stężony kwas wymaga ostrożności przy przelewaniu. Zbiórkę zamyka mocz oddany po przebudzeniu kolejnego dnia.

Przez całą dobę naczynie stoi w chłodnym miejscu, osłonięte od światła. Po zakończeniu mierzy się objętość moczu, miesza całość i odlewa część do probówki. Na probówce zapisuje się imię i nazwisko, godzinę rozpoczęcia i zakończenia zbiórki, łączną objętość oraz dopisek „DZM + HCl”. Próbkę dostarcza się bez zwłoki.

• Chromogranina A – białko oznaczane we krwi przy guzach neuroendokrynnych,
• Serotonina w DZM – ilość samej serotoniny wydalonej z moczem w ciągu 24 godzin,
• Serotonina – oznaczenie serotoniny we krwi,
• NSE – enolaza neuronowa, inny marker nowotworów neuroendokrynnych.