Kwas foliowy

Kwas foliowy jest potrzebny do budowy DNA i RNA, do przemiany homocysteiny oraz, razem z witaminą B12, do wytwarzania krwinek czerwonych. Foliany to naturalne formy witaminy B9 obecne w pożywieniu, a kwas foliowy to jej syntetyczna postać stosowana w suplementach. Najwięcej folianów zużywają tkanki, w których komórki szybko się dzielą: szpik kostny, błona śluzowa jelit i rozwijający się zarodek. W ciąży foliany są potrzebne do rozwoju cewy nerwowej płodu.

Lekarz zleca badanie kwasu foliowego przy podejrzeniu niedoboru lub gdy zwiększone jest zapotrzebowanie na foliany. Wskazania to:

• niedokrwistość megaloblastyczna, a także powiększone krwinki czerwone w morfologii bez jasnej przyczyny,
• planowanie ciąży, ciąża i okres karmienia piersią,
• choroby jelit i zaburzenia wchłaniania, w tym celiakia,
• nadużywanie alkoholu lub niedożywienie,
• leczenie lekami zaburzającymi gospodarkę folianami, takimi jak metotreksat, niektóre leki przeciwpadaczkowe i sulfasalazyna,
• podwyższone stężenie homocysteiny,
• ocena skuteczności suplementacji.

Nie, w trakcie leczenia metotreksatem badania kwasu foliowego się nie wykonuje, ponieważ wynik byłby niemiarodajny. Metotreksat blokuje działanie folianów. O leczeniu i suplementacji decyduje lekarz prowadzący.

Na stężenie kwasu foliowego w surowicy najsilniej wpływają dieta i suplementy z ostatnich dni. Znaczenie mają:

• dieta z ostatnich dni, ponieważ stężenie w surowicy odzwierciedla bieżącą podaż, a nie długotrwałe zapasy,
• suplementy kwasu foliowego i preparaty wielowitaminowe przyjęte przed pobraniem, które podnoszą wynik,
• alkohol, doustna antykoncepcja i leki przeciwpadaczkowe, które obniżają wynik,
• hemoliza próbki, która zawyża wynik,
• działanie światła i długie przechowywanie próbki, ponieważ foliany łatwo się rozkładają,
• niedobór witaminy B12, przy którym stężenie folianów w surowicy bywa prawidłowe lub podwyższone mimo zaburzonego ich wykorzystania.

Przedział odniesienia dla kwasu foliowego zależy od metody oznaczenia. Niskie stężenie może wskazywać na niedobór wynikający z ubogiej diety, alkoholu, zaburzeń wchłaniania lub działania leków, a wysokie zwykle odzwierciedla suplementację. Wynik interpretuje się razem z morfologią i witaminą B12, a przy wątpliwościach pomocne jest oznaczenie homocysteiny.

Na oznaczenie kwasu foliowego zgłasza się na czczo w godzinach 7.00–10.00, po kolacji zjedzonej dzień wcześniej nie później niż o 18.00. U osób leczonych metotreksatem oznaczenia folianów się nie wykonuje. W punkcie pobrań trzeba podać nazwy stosowanych leków i suplementów.

Kwas foliowy ma znaczenie przed ciążą, ponieważ stężenie folianów przed poczęciem i w pierwszych tygodniach ciąży wpływa na rozwój cewy nerwowej płodu. Zamknięcie cewy nerwowej następuje w pierwszych tygodniach rozwoju zarodka, nierzadko przed wykonaniem testu ciążowego, dlatego zalecenia dotyczące suplementacji obejmują już okres przed poczęciem. Dawkę ustala lekarz.

Niedobór kwasu foliowego może powodować zmęczenie, osłabienie, bladość skóry, duszność przy wysiłku, bóle głowy, drażliwość, zapalenie języka i afty. W morfologii mogą wtedy występować powiększone krwinki czerwone (niedokrwistość megaloblastyczna). Na wczesnym etapie niedobór często nie daje objawów.

Foliany i witamina B12 działają w tych samych szlakach metabolicznych, dlatego wyniki obu badań interpretuje się wspólnie. Przy niedoborze witaminy B12 duże dawki kwasu foliowego mogą poprawić morfologię i zamaskować niedobór, podczas gdy uszkodzenie nerwów postępuje. Dlatego przy podejrzeniu niedokrwistości lekarz ocenia oba parametry przed wyborem leczenia.

Foliany występują m.in. w zielonych warzywach liściastych, roślinach strączkowych i wątrobie. Są wrażliwe na ciepło i światło, dlatego długie gotowanie zmniejsza ich zawartość w potrawach.

Czy suplement przyjęty tuż przed badaniem zawyży wynik? Tak, preparat zażyty niedługo przed pobraniem podnosi stężenie w surowicy, więc przy pobraniu podaje się dawkę i porę jego przyjęcia.

Czy wynik w surowicy odpowiada zapasom kwasu foliowego? Nie, stężenie w surowicy odzwierciedla raczej ostatnie dni, a zapasy komórkowe ocenia się osobnym oznaczeniem w krwinkach czerwonych.

Skąd bierze się wysoki wynik? Najczęściej z przyjmowania suplementów lub żywności wzbogacanej kwasem foliowym. Samo wysokie stężenie folianów rzadko ma znaczenie chorobowe, ale przy jednoczesnym niedoborze witaminy B12 może maskować jego skutki w morfologii.

• Witamina B12 – witamina potrzebna razem z folianami do produkcji erytrocytów,
• Homocysteina – jej stężenie rośnie przy niedoborze folianów,
• Morfologia krwi – pokazuje wielkość krwinek czerwonych,
• Ferrytyna – ocenia zapasy żelaza, którego niedobór jest inną częstą przyczyną niedokrwistości.