Ferrytyna

Stężenie ferrytyny obniża się wcześniej niż hemoglobina, bo przy niewystarczającej podaży żelaza organizm sięga najpierw po rezerwy, a produkcja hemoglobiny słabnie dopiero później. Najwięcej ferrytyny gromadzą komórki wątroby, śledziony i szpiku, a do krwi przechodzi jej niewielki ułamek, proporcjonalny do zapasów. W okresie wyczerpywania zapasów stężenie żelaza we krwi i morfologia mogą być jeszcze prawidłowe, a ferrytyna jest już niska. Niedokrwistość rozwija się dopiero po wyczerpaniu rezerw.

Z tego powodu ferrytyna bywa pierwszym badaniem przy zmęczeniu, wypadaniu włosów, łamliwych paznokciach, bladości i zawrotach głowy, gdy lekarz podejrzewa niedobór żelaza.

Badanie ferrytyny zleca się najczęściej przy podejrzeniu niedoboru żelaza oraz u osób, które są na taki niedobór narażone:

• przy dolegliwościach mogących świadczyć o niedoborze żelaza, takich jak przewlekłe zmęczenie, bladość skóry, nasilone wypadanie włosów i zespół niespokojnych nóg,
• przy obfitych miesiączkach, a także przed planowaną ciążą, w jej trakcie i w czasie laktacji,
• u wegetarian i wegan, a także u osób regularnie oddających krew,
• przy chorobach jelit i żołądka utrudniających wchłanianie żelaza,
• w różnicowaniu przyczyn niedokrwistości,
• w trakcie suplementacji żelaza,
• gdy istnieje podejrzenie przeładowania organizmu żelazem, na przykład w hemochromatozie, i przy jego monitorowaniu.

Stan zapalny podwyższa stężenie ferrytyny także wtedy, gdy rezerwy żelaza są małe, ponieważ białko to zachowuje się jak białko ostrej fazy. Ten sam efekt dają infekcje, choroby wątroby, otyłość, nadużywanie alkoholu i niektóre nowotwory. Wynik pozornie mieszczący się w zakresie może wtedy ukrywać niedobór, dlatego przy jego ocenie pomocne bywają CRP, żelazo w surowicy i wysycenie transferyny.

Poza stanem zapalnym na wynik ferrytyny wpływają m.in. świeże infekcje, wysiłek i suplementacja żelaza:

• niedawna infekcja lub intensywny wysiłek, po których stężenie rośnie,
• przyjmowanie preparatów żelaza: żelazo w surowicy reaguje na nie od razu, a ferrytyna z opóźnieniem,
• niedoczynność tarczycy i niedobór witaminy C, które bywają związane z niższym stężeniem ferrytyny,
• nieprzespana noc.

Wynik ferrytyny porównuje się z zakresem referencyjnym, który jest inny dla kobiet, mężczyzn i dzieci. Niskie stężenie ferrytyny najczęściej świadczy o zmniejszonych zapasach żelaza, np. przy obfitych miesiączkach, utracie krwi z przewodu pokarmowego, diecie ubogiej w żelazo, zaburzeniach wchłaniania lub w ciąży. Przy chorobach przewlekłych lekarze stosują niekiedy inne wartości progowe. Ocena opiera się więc na objawach, morfologii i pozostałych wskaźnikach gospodarki żelazowej, a wynik należy omówić z lekarzem.

Nie, na badanie ferrytyny można przyjść po jedzeniu, bo posiłek nie zmienia jej stężenia. Najlepiej zgłosić się rano. Nie zaleca się wykonywania badania po nieprzespanej nocy, po forsownym wysiłku fizycznym ani w trakcie infekcji, ponieważ każdy z tych czynników może podwyższyć stężenie ferrytyny. Przed pobraniem poinformuj o przyjmowaniu suplementów żelaza.

Niedobór żelaza rozwija się w trzech etapach, a ferrytyna obniża się już w pierwszym z nich:

1. Wyczerpywanie zapasów: stężenie ferrytyny spada, a żelazo we krwi i hemoglobina pozostają prawidłowe. Większość osób nie odczuwa wtedy dolegliwości albo zauważa jedynie łatwiejsze męczenie się.

2. Niedobór żelaza w szpiku: stężenie żelaza w surowicy jest niskie, a w morfologii pojawiają się pierwsze zmiany. Mogą występować osłabienie, wypadanie włosów, łamliwość paznokci i pogorszenie koncentracji.

3. Niedokrwistość z niedoboru żelaza: stężenie hemoglobiny spada, a krwinki czerwone są małe i słabo wybarwione. Mogą pojawiać się duszność przy wysiłku, kołatanie serca i bladość.

Wysoka ferrytyna nie musi oznaczać nadmiaru żelaza, bo najczęściej wiąże się ze stanem zapalnym, stłuszczeniem lub chorobą wątroby, alkoholem albo zespołem metabolicznym. Na przeładowanie żelazem, np. w hemochromatozie, wskazuje dopiero połączenie wysokiej ferrytyny z podwyższonym wysyceniem transferyny; dalej wykonuje się wtedy badania genetyczne lub obrazowe wątroby.

Czy po suplementach żelaza ferrytyna rośnie szybko? Nie, ferrytyna rośnie wolniej niż żelazo w surowicy. Odbudowa zapasów trwa tygodnie lub miesiące, a o terminie kontroli decyduje lekarz.

Czy ferrytyna wystarczy bez morfologii? Zwykle nie. Ferrytyna mówi o rezerwach żelaza, a morfologia pokazuje, czy ich brak odbił się już na krwinkach i hemoglobinie, dlatego te badania wykonuje się razem.

Czy można wykonać badanie ferrytyny w trakcie miesiączki? Tak. Ferrytyna odzwierciedla zapasy żelaza gromadzone przez dłuższy czas, więc pojedyncza miesiączka w niewielkim stopniu zmienia jej stężenie. Na zapasy wpływają natomiast obfite miesiączki powtarzające się przez wiele cykli.

Czy ferrytynę oznacza się także u dzieci? Tak, a wynik dziecka porównuje się z zakresami referencyjnymi właściwymi dla wieku.

• Żelazo i Transferyna – pozostałe elementy oceny gospodarki żelazowej,
• TIBC z wysyceniem transferyny – rozszerzony panel gospodarki żelazowej,
• Morfologia krwi – pokazuje, czy niedobór żelaza wywołał już niedokrwistość,
• Witamina B12 i Kwas foliowy – witaminy, których brak również prowadzi do anemii,
• CRP ilościowo – pomaga ocenić, czy stan zapalny zawyża ferrytynę,
• Pakiet badań ferrytyna – ferrytyna z badaniami uzupełniającymi.