Żelazo

Żelazo jest niezbędne do wytwarzania hemoglobiny – białka, dzięki któremu krwinki czerwone rozprowadzają tlen – oraz do działania wielu enzymów komórkowych. Mniej więcej 2/3 całego żelaza ustroju znajduje się w hemoglobinie. Resztę organizm przechowuje jako ferrytynę i hemosyderynę, głównie w wątrobie, śledzionie i szpiku, a drobna część buduje mioglobinę mięśni i enzymy. Żelazo surowicy to jedynie niewielka pula transportowa, której wielkość zmienia się z godziny na godzinę.

Największy wpływ na Fe ma godzina pobrania – rankiem poziom żelaza jest zwykle wyższy niż pod wieczór. Wynik zmieniają ponadto:

• jedzenie oraz tabletka z żelazem połknięta krótko przed pobraniem – obie podnoszą stężenie,
• zakażenia i przewlekłe zapalenia, w czasie których organizm ogranicza drobnoustrojom dostęp do żelaza, więc jego poziom we krwi spada,
• krwawienie miesiączkowe, inne utraty krwi i ciąża,
• niektóre leki i alkohol.

Jeden pomiar Fe mówi zatem, ile żelaza krążyło we krwi w danym momencie, a nie ile organizm ma w rezerwie. Wyniki z różnych godzin trudno ze sobą porównywać, więc powtórne oznaczenie planuje się na podobną porę.

Żelazo oznacza się najczęściej, gdy pojawiają się oznaki anemii: łatwe męczenie się, blada skóra, uczucie kołatania serca, zawroty głowy. Inne wskazania to:

• niedokrwistość o niejasnej przyczynie stwierdzona w morfologii,
• podejrzenie niedoboru lub nadmiaru żelaza,
• kontrola leczenia preparatami żelaza,
• podejrzenie zatrucia żelazem lub hemochromatozy.

Fe interpretuje się w zestawie z ferrytyną (odzwierciedla rezerwy), transferyną, TIBC i wysyceniem transferyny (opisują przenoszenie żelaza) oraz z morfologią, w której liczy się hemoglobina i rozmiar krwinek. Niskie żelazo z niską ferrytyną przemawia za niedoborem, najczęściej z powodu utraty krwi lub słabego wchłaniania. Niskie żelazo przy ferrytynie mieszczącej się w zakresie lub podwyższonej częściej wiąże się z anemią chorób przewlekłych, w której zapalenie blokuje uwalnianie żelaza z magazynów. Wysokie żelazo z dużym wysyceniem transferyny może wskazywać na przeładowanie żelazem. Granice zakresu referencyjnego są inne dla kobiet i mężczyzn.

Na oznaczenie żelaza przychodzi się rano, w godzinach 7.00–10.00, bez śniadania; ostatnim posiłkiem powinna być kolacja około 18.00 dnia poprzedniego. Ze względu na dobowe wahania kolejne pomiary wykonuje się o zbliżonej godzinie. Preparat żelaza zażyty krótko przed pobraniem sztucznie podnosi wynik; czy zrobić przerwę w jego przyjmowaniu, ustala lekarz.

Nadmiar żelaza, na przykład w hemochromatozie, narasta powoli i uszkadza wątrobę, trzustkę, serce i stawy. Na taką możliwość wskazuje równoczesny wzrost wysycenia transferyny i ferrytyny, szczególnie u osób, których krewni chorowali na hemochromatozę. Diagnostykę rozszerza się wtedy m.in. o badanie genetyczne. Przyjmowanie preparatów żelaza bez sprawdzenia wyników może takie przeładowanie pogłębiać.

Czy samo żelazo wystarczy do rozpoznania niedoboru? Nie, bo zmienia się z godziny na godzinę; o niedoborze świadczy przede wszystkim niska ferrytyna.

Czy suplementy żelaza wpływają na wynik? Tak, dawka przyjęta w dniu badania przed pobraniem może dać zawyżony odczyt.

Czy miesiączka wpływa na wynik? Tak, krwawienie zmniejsza ilość żelaza w organizmie, więc dobrze zaznaczyć przy pobraniu, że trwa lub niedawno się skończyło.

Dlaczego dwa wyniki żelaza się różnią? Różnice wynikają głównie z dobowej zmienności i warunków pobrania, które mogą wyraźnie zmienić wynik.

• Ferrytyna – ocena zapasów żelaza,
• Transferyna i TIBC – transport żelaza i jego wysycenie,
• Morfologia krwi – stężenie hemoglobiny i wielkość krwinek czerwonych,
• Witamina B12 – inna częsta przyczyna niedokrwistości,
• CRP ilościowo – stan zapalny obniża stężenie żelaza w surowicy.