Oporność na aktywne białko C (APCr)

Białko C jest naturalnym antykoagulantem wytwarzanym w wątrobie i krążącym we krwi w postaci nieaktywnej. Aktywowane przez trombinę białko C, wspomagane przez zależne od witaminy K białko S, rozkłada aktywne postacie czynnika V oraz czynnika VIII i w ten sposób ogranicza powstawanie trombiny i włóknika. O oporności mówi się wtedy, gdy aktywny czynnik V słabo poddaje się temu rozkładowi i dłużej podtrzymuje krzepnięcie, co zwiększa skłonność do tworzenia zakrzepów.

Za większość przypadków APCr odpowiada wariant genu czynnika V nazywany Leiden. Polega on na zamianie jednego aminokwasu w cząsteczce czynnika V (argininy na glutaminę w pozycji 506), przez co aktywne białko C nie może go unieczynnić. APCr stwierdza się u 18–60% osób z wrodzoną trombofilią i uważa się ją za najczęstszą wrodzoną przyczynę skłonności do zakrzepicy żylnej. Ryzyko zakrzepicy żylnej rośnie kilkukrotnie u nosicieli jednej kopii mutacji i kilkadziesiąt razy u osób, które odziedziczyły ją od obojga rodziców. Opisywano również zwiększone ryzyko zakrzepicy tętniczej i incydentów wieńcowych u nosicieli.

Badanie APCr mierzy skutek, czyli zachowanie osocza w obecności aktywnego białka C, a badanie czynnika V Leiden (PCR) sprawdza samą zmianę w genie. Oporność może też mieć charakter nabyty, bez mutacji, i wtedy może ją wykazać test czynnościowy, a nie badanie genetyczne. Dlatego przy wyniku wskazującym na oporność lekarz często zleca badanie genetyczne, aby ustalić jej przyczynę.

Lekarz zleca APCr w ramach poszukiwania przyczyn skłonności do zakrzepów, najczęściej w takich sytuacjach:

• gdy zakrzepica żył głębokich lub zator tętnicy płucnej wystąpiły u młodej osoby albo bez wyraźnego powodu,
• kiedy zakrzepy powracają albo tworzą się w nietypowych naczyniach,
• gdy u bliskich krewnych wystąpiła zakrzepica lub stwierdzono trombofilię.

Wynik APCr zależy od czasu krzepnięcia osocza, więc wpływają na niego czynniki zmieniające pracę układu krzepnięcia. Należą do nich leki przeciwkrzepliwe, ciąża, antykoncepcja i terapia hormonalna, obecność antykoagulantu toczniowego oraz świeży zakrzep, w czasie którego układ krzepnięcia jest pobudzony. Termin badania wyznacza lekarz, biorąc pod uwagę te okoliczności.

Pobranie krwi do oznaczenia APCr odbywa się rano, między 7 a 10, u osoby niejedzącej od wieczora. Kolację w przeddzień badania trzeba zakończyć do godziny 18, tak aby przerwa w jedzeniu wyniosła 13–14 godzin. Przed pobraniem zaleca się unikanie forsownego wysiłku i stresu. Wcześniej konieczny jest kontakt z punktem pobrań, a w trakcie rejestracji należy wymienić przyjmowane leki, szczególnie przeciwkrzepliwe i hormonalne.

• Czynnik V Leiden (met. PCR) – badanie genetyczne najczęstszej przyczyny APCr,
• Białko C, aktywność – ocena ilości działającego białka C,
• Białko S wolne – kofaktor niezbędny do działania białka C,
• Mutacja 20210 G>A genu protrombiny – inna częsta wrodzona przyczyna trombofilii,
• Nadkrzepliwość – panel podstawowy – zestaw badań w kierunku trombofilii.