Osmolalność surowicy

Osmolalność określa liczbę cząsteczek osmotycznie czynnych przypadających na kilogram wody. Wartość mierzy się osmometrem albo oblicza ze wzoru, w którym podwojone stężenie sodu sumuje się ze stężeniami mocznika i glukozy. Sód liczy się podwójnie, bo we krwi towarzyszą mu aniony, głównie chlorki i wodorowęglany.

Organizm utrzymuje osmolalność w wąskim zakresie dzięki pragnieniu, wazopresynie (hormonowi antydiuretycznemu) i pracy nerek. Glukoza przyciąga wodę z komórek do osocza, a przy jej nadmiarze nerki wydalają więcej moczu. Mocznik swobodnie przenika przez błony komórkowe, ale zwiększa wynik pomiaru osmometrem.

Osmolalność surowicy zleca się najczęściej przy obniżonym lub podwyższonym stężeniu sodu, przy podejrzeniu odwodnienia lub przewodnienia oraz przy wzmożonym pragnieniu i oddawaniu dużych ilości moczu. W tej ostatniej sytuacji ocenia się ją razem z osmolalnością moczu. Badanie pomaga też ocenić, czy nerki utrzymują równowagę wodno-elektrolitową.

Ważnym wskazaniem jest podejrzenie zatrucia etanolem, metanolem lub glikolem. Te substancje zwiększają osmolalność zmierzoną, a nie występują we wzorze. Różnica między wartością zmierzoną a obliczoną to luka osmolalna.

Niska osmolalność zwykle idzie w parze z niskim stężeniem sodu. Bywa skutkiem utraty sodu z moczem lub przez przewód pokarmowy, zatrzymania wody w organizmie, picia nadmiernych ilości płynów albo zespołu niewłaściwego wydzielania wazopresyny (SIADH).

Wysoka osmolalność najczęściej towarzyszy odwodnieniu, w którym organizm traci więcej wody niż sodu. Może też wynikać z nadmiaru sodu, glukozy lub mocznika. Wysoka luka osmolalna nasuwa podejrzenie obecności alkoholi, ale pojawia się również w innych zaburzeniach metabolicznych. Mała luka nie wyklucza zatrucia, zwłaszcza gdy od spożycia minęło sporo czasu i alkohol uległ przemianie.

Na wynik wpływają wypicie dużej ilości płynów tuż przed badaniem, wymioty, biegunka, intensywny wysiłek, kroplówki oraz leki działające na gospodarkę wodną i stężenie sodu, w tym leki moczopędne.

Zasady pobrania krwi przekaże punkt pobrań. Przed badaniem trzeba podać przyjmowane leki, zwłaszcza moczopędne, oraz poinformować o niedawnym leczeniu dożylnym; leków nie odstawia się bez porozumienia z lekarzem.

• Sód (Na) – główny składnik osmolalności surowicy,
• Glukoza – drugi z parametrów wzoru na osmolalność obliczoną,
• Mocznik – trzeci składnik wzoru, zależny od pracy nerek,
• Etanol, ilościowo – częsta przyczyna podwyższonej luki osmolalnej,
• Glikol, ilościowo – oznaczenie przy podejrzeniu zatrucia glikolem etylenowym.