Sód i potas w moczu

U osoby w stanie równowagi ilość sodu i potasu usuwana z moczem odpowiada mniej więcej ilości dostarczanej z jedzeniem. Nerki dostosowują wydalanie do potrzeb organizmu pod kontrolą hormonów, przede wszystkim układu renina–angiotensyna–aldosteron. W razie niedoboru elektrolitów nerki je zatrzymują, a przy nadmiarze zwiększają ich wydalanie. Wynik z moczu odczytany razem z wynikiem z krwi wskazuje, czy organizm reaguje tak, jak należałoby się spodziewać.

Lekarz kieruje na to oznaczenie najczęściej po tym, jak badanie krwi pokazało zbyt niski lub zbyt wysoki sód albo potas bez jasnego wyjaśnienia. Wynik pomaga odróżnić utratę elektrolitów przez nerki od utraty innymi drogami, na przykład z przewodu pokarmowego. Sód i potas w moczu ocenia się także u chorych z nadciśnieniem, obrzękami lub przyjmujących leki moczopędne.

Przy obniżonym sodzie we krwi niskie stężenie sodu w moczu sugeruje, że nerki go zatrzymują, bo są słabiej ukrwione. Bywa tak w odwodnieniu, niewydolności serca, marskości wątroby i zespole nerczycowym. Wysokie stężenie sodu w moczu przy hiponatremii może towarzyszyć zespołowi niewłaściwego wydzielania wazopresyny (SIADH), niedoczynności kory nadnerczy, chorobom nerek z utratą soli oraz stosowaniu leków moczopędnych. Wynik zawyżają też niektóre antybiotyki z grupy penicylin i uszkodzenie cewek nerkowych.

Gdy w surowicy brakuje potasu, niewielkie wydalanie potasu z moczem wskazuje, że nerki go oszczędzają, a przyczyna leży gdzie indziej: w zbyt małej podaży w diecie, biegunce, nadużywaniu środków przeczyszczających lub wymiotach. Duże wydalanie przy hipokaliemii sugeruje utratę przez nerki. Taki obraz może towarzyszyć nadmiarowi aldosteronu, zespołowi Cushinga, niedoborowi magnezu, chorobom cewek nerkowych oraz leczeniu diuretykami lub glikokortykosteroidami.

Stężenie elektrolitów w jednorazowej próbce zależy od rozcieńczenia moczu, ilości wypitych płynów, zawartości soli i potasu w ostatnich posiłkach oraz pory pobrania. Duży wpływ mają leki działające na nerki i gospodarkę hormonalną, w tym diuretyki, inhibitory ACE, sartany i niesteroidowe leki przeciwzapalne. Leków tych nie odstawia się ani nie zmienia ich dawek przed badaniem bez porozumienia z lekarzem. Gdy potrzebna jest ilość elektrolitów wydalona w ciągu całej doby, wykonuje się sód i potas w dobowej zbiórce moczu.

Na pobranie zgłasza się na czczo, rano w godzinach 7:00–10:00, a kolację poprzedniego dnia kończy się do 18:00. Ze względu na dobowe wahania wydalania elektrolitów powtórne oznaczenie robi się o zbliżonej godzinie. W punkcie pobrań należy podać listę przyjmowanych leków.

• Elektrolity Na, K we krwi – stężenie sodu i potasu w surowicy,
• Sód i potas w dobowej zbiórce moczu – wydalanie elektrolitów w ciągu doby,
• Kreatynina w moczu – oznaczenie z tej samej próbki do przeliczeń,
• Chlorki w moczu – pomocne przy zasadowicy metabolicznej,
• Osmolalność surowicy – ocena przy hiponatremii.