Próby wątrobowe (ALT, AST, ALP, BIL, GGTP)

Próby wątrobowe obejmują cztery enzymy i jeden barwnik żółciowy:

• ALT to enzym z wnętrza komórek wątroby, którego stężenie rośnie przy ich uszkodzeniu,
• AST to enzym podobny do ALT, który występuje także w mięśniach i sercu,
• ALP to enzym dróg żółciowych, a częściowo również kości,
• GGTP to enzym reagujący na zastój żółci, alkohol i leki,
• bilirubina całkowita to barwnik, który wątroba usuwa z organizmu wraz z żółcią.

Układ wyników prób wątrobowych mówi więcej niż pojedyncza wartość, ponieważ różne choroby podwyższają różne parametry. Lekarz ocenia, który parametr jest podwyższony i w jakim stosunku do pozostałych, a następnie porównuje to z objawami. Wyróżnia się kilka typowych układów:

• wzorzec hepatocelularny, w którym przeważa wzrost ALT i AST, a ALP i GGTP rosną w mniejszym stopniu; występuje między innymi w zapaleniach wątroby, stłuszczeniu i uszkodzeniach polekowych,
• wzorzec cholestatyczny, w którym przeważa wzrost ALP, GGTP i bilirubiny; występuje między innymi w kamicy i zapaleniach dróg żółciowych oraz w niektórych chorobach przewlekłych,
• wzorzec mieszany, w którym rośnie wiele parametrów jednocześnie i potrzebna jest dalsza diagnostyka,
• izolowany wzrost jednego parametru, na przykład samego GGTP po alkoholu albo samej bilirubiny w zespole Gilberta.

Bilirubina pokazuje dodatkowo, czy wątroba sprawnie usuwa ten barwnik. Na podstawie całego układu lekarz decyduje o kolejnych badaniach.

Próby wątrobowe nie mierzą bezpośrednio, jak sprawnie pracuje wątroba; wskazują jedynie na uszkodzenie jej komórek i zastój żółci. Zdolność wątroby do wytwarzania białek opisują inne oznaczenia, między innymi albumina i wskaźniki krzepnięcia, a w razie potrzeby wykonuje się elastografię lub inne badania obrazowe. W zaawansowanej chorobie wyniki bywają zbliżone do zakresu referencyjnego, dlatego lekarz uwzględnia także objawy i obraz USG.

Próby wątrobowe wykonuje się głównie przy objawach ze strony wątroby lub dróg żółciowych oraz u osób szczególnie narażonych na ich choroby. Wskazania obejmują m.in.:

• żółtaczkę, świąd skóry, ciemny mocz, jasne stolce lub ból w prawym podżebrzu,
• zmęczenie, nudności lub brak apetytu,
• otyłość, cukrzycę lub zaburzenia lipidowe, które zwiększają ryzyko stłuszczenia wątroby,
• regularne spożywanie alkoholu,
• leczenie lekami obciążającymi wątrobę,
• podejrzenie zapalenia wątroby lub kamicy żółciowej,
• rutynowe badania kontrolne.

Wyniki prób wątrobowych zmieniają się najczęściej pod wpływem alkoholu, leków i suplementów. Do pozostałych czynników należą:

• intensywny wysiłek, który podwyższa AST,
• tłusty posiłek, po którym rośnie jelitowa frakcja ALP,
• głodzenie, po którym u osób z zespołem Gilberta wzrasta bilirubina,
• hemoliza próbki,
• ciąża i wiek.

Zespół Gilberta to częsty, łagodny i dziedziczny stan, w którym stężenie bilirubiny okresowo rośnie, zwłaszcza po głodzeniu, infekcji lub przemęczeniu, a pozostałe wyniki wątrobowe mieszczą się w normie. Zespół Gilberta nie wymaga leczenia, ale przed jego rozpoznaniem lekarz wyklucza inne przyczyny.

Próby wątrobowe powtarza się często po niewielkim podwyższeniu wyników, ponieważ takie zmiany bywają przejściowe i pojawiają się na przykład po infekcji, wysiłku, lekach lub alkoholu. Gdy nieprawidłowości nie ustępują w kolejnych oznaczeniach, diagnostykę poszerza się o testy na wirusowe zapalenie wątroby (HBs antygen, HCV przeciwciała), USG wątroby oraz ocenę chorób metabolicznych i autoimmunologicznych.

Krew na próby wątrobowe pobiera się rano, w godzinach 7.00–10.00, na czczo: ostatni posiłek należy zjeść poprzedniego dnia około 18.00, czyli 13–14 godzin przed pobraniem. Aktywność enzymów ma rytm dobowy, dlatego przy powtarzaniu badania trzyma się podobnej godziny. W punkcie pobrań wymień stosowane leki, suplementy i ilość wypijanego alkoholu.

Jak często wykonuje się próby wątrobowe? Częstość badań ustala lekarz w zależności od ryzyka i przyjmowanych leków.

Czy ziołowe suplementy mogą szkodzić wątrobie? Tak, część z nich działa toksycznie na wątrobę, dlatego lekarz pyta o ich stosowanie.

Czy alkohol wypity dzień przed badaniem ma znaczenie? Tak, alkohol może zmienić wynik, szczególnie stężenie GGTP.

Czy trzeba oznaczać wszystkie parametry naraz? Zwykle tak, ponieważ ich wzajemny układ mówi więcej niż pojedyncza wartość.

• Albumina – ocena zdolności wątroby do wytwarzania białek,
• HBs antygen, HCV przeciwciała – wirusowe zapalenia wątroby,
• Lipidogram i Glukoza – parametry związane z ryzykiem stłuszczenia wątroby,
• Morfologia krwi – ocena krwinek, gdy zmiany bilirubiny mogą wynikać z ich rozpadu.